Dưới bóng Lam Hồng:kỳ 7- Vòng tròn số phận

Năm chị em trong một nhà, toàn gái là gái. Thanh – Hương – Thuỷ – Bình – Nhạn. Vườn nhà Thuỷ trồng rất nhiều rau xanh, chiều chiều mẹ Thuỷ hái đầy ắp một rổ mang ra chợ bán. Mỗi ngày chị em nhà Thuỷ khâu được 5 chiếc nón; cộng mớ rau xanh, cuộc sống của gia đình dựa vào vườn rau, nghề làm nón.

Nghề nón khá nhàn. Nhưng “đồ nghề” lỉnh kỉnh: cái khung tre (loại tre già mới chống được mối mọt); nứa mua về chẻ thành trăm thanh dài ngắn khác nhau để làm vành. Lá có 2 loại: lá xanh, lá trắng. Thường thì một chiếc nón lợp 3 lớp lá: trong cùng lá trắng; giữa: lá xanh; ngoài: lá trắng. Lá xanh xấu xí, lợp giữa cho nón thêm chắc thêm dày. Cước khâu nón mua dự phòng mấy lạng; loại cước trắng mịn, vừa thanh vừa bền. Cây đùng đình chặt trên núi, mang về phơi khô, chẻ lấy cật làm nốt công đoạn cuối: dùng cước khâu vào cái vành nón to nhất. 13 vành giữa làm bằng nứa; vành thứ 14 phải bằng tre, nhờ vậy chiếc nón mới cứng cáp. Người mua nón “sành điệu” là người biết thử độ cứng của chiếc nón lá bằng cách bám hai tay vào vành nón, đặt trước bụng, dùng sức ép vào. Nón nào yếu, nón nào “mềm”, biết ngay.

Ngồi đan nón tre dưới luỹ tre xanh, nghe lá tre lao xao trong gió, đón chiếc lá tre thảng thốt bay vèo. Bóng tre mát rượi.

Tre uốn mình như liễu, rét mướt mùa đông. Những bụi tre làng trồng ở phía đông, thành bức tường chắn gió vững chắc; tránh ánh nắng gay gắt trưa nồm nam hun hút. Có dáng cây nào mềm mại như dáng tre ? có cây nào hiên ngang, bền bỉ như tre ? cho nên ở quê, tre gần lắm. Gần gũi và thân thuộc.

Tre làm khung, làm vành nón. Một tháng vài lần, ông nội tôi chọn cây tre nào cao to nhất, cật màu vàng tía, hạ xuống, chặt thành từng khúc ngắn. Một phần đem ra chợ bán; phần còn lại giữ cho tôi và cô em gái làm nón. Cứ 10 thanh tre, cột thành một bó. Phơi vài nắng, thanh tre càng khô càng dẻo dai.

Lá nón mua của người dân Kỳ Anh, Cẩm Xuyên bán ở chợ Cương Gián, chợ Huyện (gần Thạch Kim, Thạch Hà, Hà Tĩnh). Lá tươi mua về phơi khô, đem “là” cho phẳng phiu. Dụng cụ để “là” lá nón: một lò than, bên trên bắc ngang chiếc lưỡi cày. Đợi cho lưỡi cày nóng ran lên, vuốt thẳng chiếc lá, đặt xuống; dùng chiếc “bùi nhùi” (bằng vải) ép mạnh. Tay trái ép “bùi nhùi”, tay trái từ từ kéo chiếc lá ngang qua chiếc lưỡi cày. Bị sức nóng làm cho giãn ra, chiếc lá trở nên phẳng phiu, trắng tinh.

Lá xanh (lớp giữa) cũng qua công đoạn “chế biến” như vậy, trước khi thợ làm nón đưa vào sử dụng. Ngoài làm nón, lá xanh còn được người quê đưa vào làm áo tơi.

Nhưng từ khi áo nilông xuất hiện ồ ạt, áo tơi dần dần vắng bóng. Trên đồng làng, nilông trắng, xanh, vàng, đỏ; tịnh không thấy chiếc áo tơi nào nữa. áo tơi đã quá cũ và lạc hậu, áo tơi chỉ tìm thấy trong tục ngữ, ca dao. Thi thoảng, nó lại được cách điệu trên sân khấu: khi các vũ công thể hiện điệu múa diễn tả cảnh sinh hoạt và lao động của người nông dân, cảnh cấy lúa, đi cày, cuốc đất, trồng cây.

Nhưng hình ảnh của chiếc nón thì vẫn trường tồn.

Lá nón “chế biến” xong, đem cất vào trong chum để dùng dần. Sau công đoạn “là”, những chiếc lá cần được bảo quản cẩn thận, tránh độ ẩm.

Chúng tôi ngồi trên chiếc ghế nhỏ (người Cương Gián gọi là chiếc đòn), gồm 3 mảnh gỗ ghép lại, hình chiếc ghế mini. Dùng dao sắc vót nứa, loại bỏ cật, mắt; vót tròn. Để tránh cật nứa làm đứt da, chúng tôi lấy mảnh vải buộc quanh ngón tay. Khi tất cả các thanh nứa đều được vót tròn, cho vào khung. Gọi là “vô vành”.

Những chiếc vành xếp chồng lên nhau hình bậc thang, từ lớn đến nhỏ, từ thấp lên cao.

Mấy chục chiếc lá trắng, lá xanh phủ đều trên khung. Chúng được liên kết lại với nhau bằng nút thắt ở phía đỉnh nón. Sau khi hoàn thành công đoạn lợp lá trong, đến lượt lớp lá giữa (lá xanh). Lấy thêm một ít lá thải cắt thành mảnh nhỏ, lèn vào giữa lớp lá xanh cho chiếc nón thêm phần chắc chắn. Ngoài cùng là lớp lá trắng: loại lá trắng nhất, đẹp nhất. Khi công đoạn vô vành, lợp lá đã hoàn thành, một chiếc vành to nhất được đặt xuống giữ lá bám chặt vào khung. Chúng tôi bắt đầu đan nón.

Phương ngữ Cương Gián lạ lắm, lạ đến mức, người cùng huyện Nghi Xuân nhưng ở khác xã nghe người Cương Gián nói, nhiều khi cũng chẳng biết “mô tê răng rứa”. Nhà, gọi là “dà”; biển gọi là “bể”; chân gọi là “chin”, đường đi gọi là “đàng đi”; người gọi là “ngài”; cây xoan thì gọi là “cây sâu đâu”; núi gọi là “rú”; cái đầu gối gọi là “cấy trúc gúi”. Vì thế, công việc đan nón, dân Cương Gián thường gọi là “nức nón”.

Mấy người bạn về quê chơi, nghe O Liên tuôn một loạt liên thanh tiếng Cương Gián, há hốc mồm kinh ngạc không hiểu gì. O hỏi bạn tôi: “Cháu mần chi ở mô lấy gấy chưa ?”. Nó đứng nghệt mặt ra hồi lâu, ấp a ấp úng không trả lời được vì không hiểu O Liên hỏi gì. Tôi phải phiên dịch: “O hỏi mày là: làm công việc gì, ở đâu, đã lấy vợ chưa ?”

Nó về chơi dăm hôm. Lúc ra đi vò đầu bứt tai: “Học tiếng Cương Gián khó hơn học…ngoại ngữ !”

Tôi không quên được những trưa hè ngồi dưới rặng tre đan nón.

Rặng tre tươi tốt, um tùm, cao mấy chục mét. Tre vươn mình ôm lấy con đường nhỏ, khu vườn. Những thân cây tựa vào nhau; những cành gai góc đan vào nhau, thành một bức tường kín mít đến gió cũng khó lọt được qua. Mùa hè, nắng như thiêu như đốt; mùa gió tây nam (gió Lào) ngột ngạt. Cây cối quanh làng Cương Gián bị gió vần cho một phen tơi tả, tan hoang, đứng rũ rượi. Cành lá không chịu nổi thứ gió vừa nóng vừa khô, trở nên xơ xác, héo hon.

Chỉ có bụi tre kiên cường vẫn xanh tươi.

Nhà nội tôi cạnh đường liên thôn. Thi thoảng giữa trưa hè, những người đàn bà đi chợ về ghé vào xin nước uống. Họ múc từng gầu nước, đổ vào chiếc nón, cứ thế tu ừng ực không biết chán. Thứ nước giếng mát lành làm dịu đi cơn khát.

Chúng tôi ngồi quây quần bên nhau đan nón. Câu chuyện lúc trầm lúc bổng; lúc ồn ào náo nhiệt, khi lặng lẽ, buồn tênh. Tiếng cước chạm vào lá, kéo lên, nghe vút một cái. Âm thanh đều đều, lặp đi lặp lại, thành ra buồn buồn, ngái ngủ.

Một chiếc nón, có hàng nghìn mũi đan. Gần chóp nón, đan rất dày; nhưng càng xuống thấp mũi đan càng thưa hơn. Việc đó, đã thành qui luật của những người làm nón. Bạn hãy nhìn xem trên mỗi chiếc nón, mũi đan phía chóp bao giờ cũng dày hơn, ngắn hơn khi xuống thấp.

Nghề đan nón cũng là một nghề mưu sinh. Khéo tay làm, hồi đó mỗi chiếc nón đẹp bán được khoảng 5 ngàn đồng. Nón bình dân giá chỉ 2-3.000 đồng. Nón đẹp dành cho thiếu nữ đội trên đầu làm duyên. Nón bình dân dành cho bà già đi cấy, đàn ông đi biển.

Tôi hình dung một mũi đan là một hạt gạo.

Và thấy thuỷ như một cô Tấm dịu hiền.

Thuỷ trầm tĩnh. Không đẹp, nhưng là người có duyên. Sự kín đáo, trầm tĩnh của người bạn gái ấy cũng là một cái duyên. Cái nết, cái duyên, ăn đứt cái đẹp.

Hồi học ở quê, trong lớp có một số cô đẹp, diện lắm, nhưng cũng ngoa ngoắt. Có người vừa xấu lại vừa ngoa. Có tí nhan sắc nhưng hơi ngoa, còn tha thứ được; chứ vừa xấu vừa ngoa thì thôi, chẳng nói làm gì.

Thuỷ hướng nội, mặc kệ xung quanh. Có lẽ cái nghèo, cái vất vả làm bạn tôi ít nói đi nhiều. Sau buổi học, Thuỷ về nhà giúp mẹ hái rau. Khi rổ rau đã đầy, cô xắn tay vào đan nón. Làm nón là nghề chính của Thuỷ. Dường như, bạn tôi sinh ra để vận vào vòng tròn luân hồi ấy. Vòng tròn khép kín. Vòng quay buồn bã, âm thầm. Vòng tròn số phận.

Người chị đi lấy chồng. Thủy vẫn ở vậy. Đến lựợt người em đi lấy chồng, Thuỷ vẫn lặng im. Thuỷ chờ đợi ai ? chờ đợi ai mà đôi mắt u buồn thảng thốt nhìn qua khung cửa ? chờ đợi ai mà ánh mắt buồn đau vẫn dõi theo những đường đan mệt mỏi dưới bàn tay ?

——-***——-

Tôi rời xa quê hương, vẫn nhớ mãi hình ảnh của Thuỷ ngồi bên chiếc nón lá. Dáng nhỏ cô đơn.

Hơn 20 năm sau tôi trở lại, Thuỷ vẫn ngồi đan nón. Cô đã thêu dệt hàng triệu, hàng tỷ đường khâu như vậy rồi.

Đan nón cho người, mà trên đầu mình vẫn giá lạnh. Những chiếc nón nhỏ, trăng trắng, xinh xinh lìa xa. Những đường khâu khép dần, khép dần hình cánh cung; thành hình tròn. Khép lại để mở ra một đường mới. Vì thế, tôi có cảm giác những vòng tròn ấy không bao giờ có điểm dừng. Không bao giờ kết thúc. Xếp chồng lên nhau. Vòng tròn quay. Vòng tròn tĩnh lặng.

Đã đổi thay nhiều rồi. Con đường cũ thay bằng đường mới. Đường nhựa thay cho đường đất. Nhà cao tầng mọc lên. Tiếng máy nổ râm ran. Và bụi tre thân quen trước cổng nhà cũng không còn nữa. Vui quá, Cương Gián đã giàu. Nhưng bất chợt trong tôi thoảng một nỗi buồn: tôi nhớ nao lòng luỹ tre trước ngõ. Luỹ tre thân quen không còn nữa. Không còn tiếng xào xạc lá tre xanh mỗi trưa hè, khi chiều buông. Không còn những chiếc lá hanh hao rụng xuống bên thềm an ủi, khi mình tôi tủi phận ngồi đợi Bà nội, o Liên gồng gánh chợ chiều.

Nhưng Thuỷ vẫn lặng lẽ ghép những chiếc lá trắng, lá xanh.

Quang Long