Dưới bóng Lam Hồng:kỳ 8 – Từ Cương Gián đến Tiên Điền

Đất và Người

Thời Lê, đầu Nguyễn, Nghi Xuân là một trong 6 huyện của phủ Đức Quang, trấn Nghệ An. Tên huyện Nha Nghi, khoảng đời vua Lê Thái Tông (1434-1442) đổi thành Nghi Xuân. Giữa thế kỷ 19, Nghi Xuân có 5 Tổng: Cổ Đạm, Đan Hải, Hoa Viên, Phan Xá và Tam Chế (gồm 45 xã, thôn, trang, phường, vạn). Bây giờ, Nghi Xuân là 1 trong 11 huyện, thị xã thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Diện tích 217,76 km2. Dân số khoảng 100.000 người. Có 19 xã, thị trấn.

Cương Gián trước đây thuộc tổng Cổ Đạm.

Cổ Đạm có 2 sản phẩm độc đáo: nồi đất, nghề làm gốm cổ truyền và ca trù (hát Ả Đào). Ca trù có nhiều nơi nhưng cổ nhất, đặc sắc nhất là ca trù ở thôn Giáo Phường, xã Phú Lập, tổng Cổ Đạm (nay là thôn Phú Lạp, xã Cổ Đạm). Tục truyền, vào thế kỷ 19 có chàng thanh niên tên là Đinh Lễ được tiên ban cho nghề đàn hát. Đinh Lễ cùng vợ rong ruổi khắp mọi miền dạy cho dân đàn hát. Cuối đời, ông trở về quê hương truyền nghề cho dân trong vùng. Từ đó, Cổ Đạm trở thành một cái nôi của ca trù.

Nghe nó xa xưa người Phú Lạp có giọng hát hay nhưng kém sắc. về sau họ Phan (Cổ Đạm) bèn sang ở rể nhà họ Nguyễn ở Tiên Cầu (nay thuộc xã Xuân Giang). Nhờ đó,íinh ra nhiều trai tài gái sắc đẹp đôi nối nghề hát cổ truyền. Trên đất ca trù, xuất hiện nhiều Đào được lưu danh như nàng Hiệu Thư, bà Phẩm, bà Mơn, bà Xoan, bà Phan Thị Khánh.

Một thời gian ca trù Cổ Đạm vắng bóng. Gần đây được phục hưng. Huyện Nghi Xuân đã thành lập được CLB ca trù.

Một người mê ca trù của đất Nghi Xuân: Nguyễn Công Trứ (biệt hiệu Hy Văn), quê ở làng Uy Viễn (nay thuộc thị trấn Nghi Xuân). Năm 1819 (khoa Kỷ Mão), Nguyễn Công Trứ giành giải Nguyên trường Nghệ. Được Triều đình nhà Nguyễn bổ dụng giữ chức Hành tẩu Quốc sử quán. Đường khoa danh vốn đã gập ghềnh chông gai, bước hoan lộ của Nguyễn Công Trứ còn thăng trầm gấp bội phần. 28 năm làm quan, từng giữ 26 chức vụ khác nhau. Từ chức Hành tẩu, thăng tiến đến Thượng thư bộ binh, lĩnh Tổng đốc Hải An, hàm Chánh Nhị Phẩm. Ba lần ông được cử đi chấm thi hương, có lần làm chánh chủ khảo ở Hà Thành. 4 lần làm tướng cầm quân, nhưng cũng 4 lần ông bị giáng chức, có khi bị cách tuột, sung làm lính. Nguyễn Công Trứ là người có công giúp dân khai khẩn đất đai, lập nên hai huyện Tiền Hải, Kim Sơn (tỉnh Thái Bình).

Trong sách “Danh nhân Hà Tĩnh” (tập I – chịu trách nhiệm XB: nhà thơ Xuân Hoài), tác giả Thái Kim Đỉnh viết về Nguyễn Công Trứ: “Ông có công đưa thể hát mái trong ca trù thành một thể thơ thuần Việt. Từ những bài hát Ả Đào, ông mở rộng đề tài, nâng lên thành nột thể thơ tự do phóng túng. Nếu ở Trung Hoa, Tô Thức là người mở đường cho thể “Từ” phát triển, thì Nguyễn Công Trứ là “Tô Đông Pha Việt Nam” đối với thể ca trù. Đó là sự đóng góp to lớn của ông vào nền thơ Dân tộc.”

Xã Xuân Giang có thầy địa lý Tả Ao – người được dân gian truyền tụng như một vị thánh trong lĩnh vực địa lý – phong thuỷ. Cuốn “Từ điển Hà Tĩnh” của tác giả Bùi Thiết chép: “Biệt tài của Tả Ao là xem thế đất, huyệt đặt mồ mả, hướng đình, hướng nhà, mạch giếng…sách về địa lý có: Tả Ao chân truyền di thư, Tả Ao chân truyền địa lý, Hoàng Chiêm địa lý luận.”

Bên cạnh Xuân Giang là Tiên Điền, quê hương của đại thi hào Nguyễn Du (1765-1820). Nguyễn Du, Tự là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, biệt hiệu: Hồng Sưn Liệp Bộ. Xuất thân trong một gia tộc có truyền thống khao bảng và “nhiều đời làm quan to”. 19 tuổi, Nguyễn Du thi đỗ Tam trường, rồi tập tước quan võ làm Chánh thủ hiệu ở Thái Nguyên. Từng giữ chức Tri huyện Phụ Dực, Tri phủ Thường Tín, đến Đông Các Đại học sỹ, Cai Bạ tỉnh Quảng Bình và thăng đến Cần Chính điện Đại hoạc sỹ, Chánh sứ sang nhà Thanh, rồi Hữu tham tri bộ Lại. Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Du có 3 tập thơ chữ Hán: Bắc hành tạp lục; Nam Trung tạp ngâm; Thanh Hiên thi tập. Tác phẩm thơ nôm gồm: Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu; Văn tế thập loại chúng sinh; Thác lời con trai phường Nón. Nổi bật nhất là Truyện Kiều, tức Đoạn Trường Tân Thanh. Năm 1965 nhân kỷ niệm 200 năm sinh, UNESCO phong tặng Nguyễn Du là Danh nhân Văn hoá thế giới.

Dòng họ Nguyễn ở Tiên Điền có 2 người được thăng đến chức Thượng thư: Nguyễn Nghiễm (1708-1775, Thân phụ Nguyễn Du, Nguyễn Khản). Năm 1761 thăng chức Thượng thư bộ Công, đặc trách đứng đầu Quốc Tử Giám; năm 1771: Thượng thư bộ Hộ); Nguyễn Khản (1734-1786) từng giữ chức Thượng thư bộ Lại…

“Truyền thống hiếu học, khổ học là của người Nghệ – Tĩnh nói chung. Riêng đạt đến khoa Giáp thì Nghi Xuân có phần nổi trội. Thời phong kiến, huyện NX có 21 người đỗ đại khoa, trong đó có 1 Bảng nhãn, 1 Thám hoa, 7 Hoàng giáp. Về hương khoa (Hương cống, Cử nhân) toàn huyện có 111 người, là có số người đỗ thi thương cao nhất” (Đất Nghi Xuân, Người Nghi Xuân – t/g Đặng Thanh Quê).

Những ngày dấu yêu

16 tuổi, tôi rời Cương Gián lên Xuân Tiên (Tiên Điền), học tại trường THPT Nguyễn Du. Đây là trường cấp III duy nhất lúc đó, mang tên Đại thi hào, nằm ngay ở Tiên Điền quê hương cụ Nguyễn. Sau này, tỉnh Hà Tĩnh thành lập thêm một trường THPT đặt tại Xuân An – trường THPT Nguyễn Công Trứ.

Từ Cương Gián đến Tiên Điền khoảng 10 Km.

Đường chạy vòng quanh, những con đường đất ôm lấy làng mạc, tre xanh. Chủ nhà trọ là chị Xuân. Chị Xuân làm nông, thêm nghề bán lương thực ở chợ. Gọi thế cho sang, chứ thực ra, hàng hoá của chị chẳng có gì ngoài thúng gạo. Sáng mờ sương chị đội thúng gạo ra chợ Giang Đình (bên bến Giang Đình), trưa lại về. Hôm nào chị vui, gạo bán hết. Nhưng sau buổi chợ mà chị chủ trọ về nhà với khuôn mặt rười rượi, tức gạo ế. Chị ngồi bên thềm, nhìn ra khoảng sân vắng; chiếc quạt mo chầm chậm đung đưa vũ khúc buồn như tâm trạng của chị vậy.

Chồng đi xa, mình chị Xuân làm lụng nuôi mẹ già và 3 đứa con thơ dại. Cùng ở với tôi, có Mậu Lân, người Cương Gián. Cuối tuần, chúng tôi về nhà chuẩn bị hai cân rưỡi gạo, một ít muối, nước mắm, cá khô. Tiêu chuẩn 1 ngày 5 lạng gạo, chia làm 2 bữa: trưa và tối. Thời buổi “cơm cao gạo kém” cuối thập kỷ 80 của thế kỷ 20, có gạo là tốt rồi. Thỉnh thoảng phải mang thêm củi, còn thức ăn chỉ có cá khô. Buổi trưa: cơm với cá khô. Buổi chiều: cá khô và cơm. Ngày lại ngày, tháng qua tháng, năm liền năm. Điệp khúc cá khô buồn tênh. Càng nghèo, càng lắm ruồi. Ruồi bay loạn xạ, ruồi nhảy dù vào nồi canh, ruồi chết không một tiếng vang trong nồi cá. Có hề chi: múc ruồi đổ xuống đất, ăn tuốt, không để phí một con cá nào.

Nhiều bữa ngồi trong lớp học. Buổi sáng chẳng miếng gì vào bụng, đói. Tiếng thầy giảng bài câu được câu chăng. Tôi và Lân nhìn ra sân trường. Có lẽ cũng như tôi, cậu bạn tinh nghịch cũng chẳng thể nghĩ gì hơn ngoài cơn đói đang cồn cào gan ruột. Mong cho tiếng trống tan trường, bước vội về nhà, sà vào mâm cơm nghi ngút khói.

Và trên lối nhỏ cát bỏng bàn chân ấy, đã đọng lại trong tôi một dáng hình.

Chúng tôi học cùng lớp, cùng trường. Mỗi buổi đi học về, thể nào cũng chung đường. Tóc dài ngang vai. Má lúm đồng tiền luôn ửng hồng. Tôi bước phía sau và cảm thấy, tim mình rung động.

Nơi tôi trọ cách nhà em một cánh đồng. Một cánh đồng thì có gì xa xôi ! một quãng đường lầy lội khi mưa trơn. Một con đường bụi tung mù mịt khi hạ về. Tán tre xanh. Bụi hoa giấy nở rộ cạnh khu vườn. Sau giờ học bài đêm khuya, tôi nằm tưởng tượng ra bao nhiêu điều thú vị tất nhiên là trong câu chuyện âm thầm ấy, chỉ có tôi và em. Chỉ có tôi và em bay bổng diệu kỳ.

Tôi nghĩ cách tiếp cận. Tiếp cận, để được gần em thôi chứ đừng thổ lộ. Mười sáu trăng tròn, đã biết gì. Tôi mượn vài quyển sách văn (dù sách học văn, tôi đã có đủ rồi). Đêm đến, tôi bảo với Chất, con trai đầu lòng của chị Xuân:

“Mi đi sang xóm bên trả sách với tau nhé !”

Nghe nói đi chơi, Chất phấn khởi hẳn. Chúng tôi chuồn ra khỏi nhà. Đèn vẫn sáng le lói. Tôi gọi cửa. Tiếng Tiên Điền thưa rất ngọt: “Đợi em tý !”

Và cửa mở. Cánh cửa làm bằng tấm phên, chỉ việc nâng lên. Em thò đầu ra ngoài. “ối, tưởng anh nào. Bạn vào nhà đi”

Bạn. Còn xưng hô thế nào khác được ?! “Bạn đến trả sách à ? răng không để đọc cho xong rồi hãy mang trả ?” “à, ừ, trả sách”. Tôi cứng miệng lại. Khỉ thật. Nhìn đâu cũng thấy thừa. Trên đầu là vầng sáng của ngọn đèn dầu, tôi đếm được bao nhiêu cái rui mè nằm dọc nằm ngang. Dưới đất là bóng tối. Sao không nhìn thẳng vào em ? Tôi thách đấy. Tôi thách tôi nhìn thẳng vào em.

Cứ thử nhìn xem. Nhìn vào mắt và nhìn vào cái miệng đang cười xinh tươi. Duyên thật, em có cái răng khểnh.

Trên đường về, Chất hỏi: “Rứa thôi à ?” “ừ, thế thôi, bữa ni đi trả sách cho người ta.” Tim non nhảy nhót.

Rồi bao đêm huyền diệu lặng thầm trong tâm tưởng. Những giấc mơ ngọt ngào. Những hình dung thơ ngây. Những xa xôi vời vợi mà tôi biết, chẳng bao giờ thành hiện thực.

Một hôm, Xô, bạn học cùng lớp kéo tôi ra góc vắng. Nó hí hửng cho tôi xem một vật, mà từ sáng đến trưa, nó khư khư giữ trong tay. Xô thận trọng bóc lớp giấy bọc bên ngoài, chìa ra một thỏi son.

“Của ai vậy ?” “Trầm Hương !” “Răng mi lại có trong tay ?” “Ngồi bên cạnh, lúc nó lấy từ trong cặp ra đưa lên môi, tớ bớp luôn”. Thì ra, nàng đã biết trang điểm. Thảo nào hai má luôn màu hồng. “Mi lấy son của nó mần chi ?”. “Tớ thích nó. Trầm Hương rất đẹp, đúng không ?. Bây giờ, tớ sẽ dùng nó để làm con tin. Nàng sẽ tìm đến tớ”

Tôi tê dại. Cảm giác mình sắp mất nàng đến nơi.

“Mi cũng thích Trầm Hương à ?”, tôi hỏi thẩn thờ.

“Thích chết đi được !”, Xô đáp thật thà.

——*-*-*——

Chị Xuân vất vả như con thoi. Chị là trụ cột của gia đình. Mùa cấy, chị lăn ra đồng cầm cày, vỡ đất. Nhà càng đông con, cuộc sống càng khó khăn. Có mùa lụt lội, nước dâng trắng đồng; gạo dự trữ trong chum hết, chúng tôi chia sẻ với gia đình chị bằng ngày hai bữa cơm độn khoai, độn sắn.

Nông nhàn, chị chạy chợ. Bến Giang Đình ngày hai buổi đi về. Thúng gạo đầy vơi.

Chất học xong cấp 3, vào Bộ đội. Lạng (con trai thứ) cũng đã lập gia đình. Hoài, cô em gái út đã có chồng. Hôm trước về Tiên Điền, tôi gặp Hoài đang bán hàng ở chợ. Vẫn khuôn mặt trái xoan, vẫn tóc dài đen nhánh; nhưng trông em đã già đi nhiều.

Trầm Hương lấy một người khác Tỉnh. Sinh hạ 1 trai 1 gái. Nghe nói ,hạnh phúc êm đềm.

Học xong lớp 10 ở trường THPT Nguyễn Du, tôi theo gia đình về TP.Vinh học nốt hai năm cấp 3 tại trường THPT Hà Huy Tập. Một năm ở Tiên Điền, thời gian trôi thật nhanh, nhưng đã để lại trong tôi nhiều kỷ niệm.

Những kỷ niệm yên ngủ trong lòng.

Quang Long