Hương vị của “Vùa”

Cái vùa này do Made in Cổ Đạm sản xuất.

Nhà ngoại tôi ở xóm Ngọc Huệ, còn tôi ở xóm Hồng cách nhà ngoại hai con ngõ Ngư Tịnh và Đông Tây, so với tôi hồi đó cũng khá xa. Nhưng lần nào tôi cũng tìm cách lên nhà ngoại để được uống cho bằng được miếng nước chè bằng vùa, mỗi lần tôi đến nhà ngoại thường đi thẳng vào bếp để uống nước, sau đó mới lên nhà. Hành động của tôi không qua được cặp mắt của ngoại, do vậy lúc nào cũng bị ngoại mắng yêu: “Mẹ mi không có nác cho mi uống hay răng, mà khi mô mi cũng chạy lên đây uống nác, mần như ngài chết khát, ăn mặn i cho lắm, không công sức mô mà đi nấu nác cho bây uống mô”!.

Nhà ngoại tôi đông người, nên sáng nào ngoại cũng nấu một nồi nước chè to và ngon để dưới bếp, bên cạnh bếp phía trên cao thường có một cái tráp đỏi/trác đỏi, bên trong có mấy cái vùa được úp ngay ngắn và bên ngoài có treo một chiếc gáo dừa dùng múc nước. Bởi ngoại biết rằng lúc nào cũng có con cháu của ngoại lên chơi, với lý do thứ nhất là thăm ngoại, nhưng lý do thứ hai cũng giống như tôi đó là uống miếng nước chè. Nước ngoại tôi dùng để nấu chè được lấy từ một số giếng khác trong làng mỗi lần đi gánh nước rất xa. Tôi cho rằng nước chè của ngoại nấu ngon là bởi 4 lý do sau:

(1) Ngoại tôi thường đi gánh nước từ giếng các xóm khác ở trong làng, bởi làng Cương Gián nằm sát bãi biển nên mạch nước ngầm bị nhiễm mặn, do vậy hầu hết giếng nước của các hộ gia đình trong làng đều có vị mặn, phèn mỗi khi dùng nước giếng nhà nấu chè đều có vị lơ lớ, nổi váng màu vàng, không có màu xanh… làm mất đi hương vị thơm và chát của chè. Chỉ có một số giếng cổ được đào từ xa xưa mới cho được nước ngọt, về sau người dân thường lấy tên của giếng làm tên gọi phụ cho xóm, có lẽ xuất phát từ chỗ đó mà ở xóm Ngư Tịnh ngày xưa được gọi là ngõ giếng ăn, ngõ Giếng Ruồng, giếng ngõ Trữa, giếng Miếu…

Ngày trước, tôi được nghe người lớn tuổi kể lại, hầu như mỗi xóm chính đều có một cái giếng dùng để nấu ăn, mà giếng nước ngon nhất là ở chỗ gần rào Mỹ Dương bây giờ, nước giếng trong vắt, mát rượi dùng nấu nước chè rất ngon, rất ít khi bị cạn, mỗi lần giếng cạn trong làng thường xẩy ra hỏa hoạn. Nhiều người dân các xã trong huyện lý giải rằng: làng Cương Gián xưa hay bị cháy là do một thầy địa lý sống vào thời nhà Lê, tên là Vũ Đức Huyền/Nguyễn Đức Huyền quê ở làng Tả Ao, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay thuộc xã Xuân Giang, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh) yểm bùa. Tương truyền: một lần, khi ông đi qua làng này, ghé vào nhà dân xin nước uống, nhưng người dân không cho, nên ông đã tìm cách yểm bùa giếng nước, mỗi lần giếng trong làng cạn nước người ta phải nạo vét (khảo giếng) thì lập tức trong làng có xảy ra sự cháy. Cũng có một số nơi cho rằng: với tài phong thủy Tả Ao, ông đã bỏ một cái kim vào đáy giếng, mỗi lần ông dùng phép thuật xoay mũi kim chỉ về làng Cương Gián thì lập tức ở đó có xảy cháy nhà. Nhưng thực ra mỗi lần hạn hán, nước sông hồ, mạch nước ngầm cũng cạn khô hết, cho nên nước giếng bị cạn là lẽ đương nhiên, hơn nữa ngày xưa vật liệu xây nhà chủ yếu là tranh, tre, nứa, lá…, làng Cương Gián lại nằm sát biển, chịu cảnh nắng nóng gió Lào … nên dẫn đến cháy nhà là điều dễ hiểu.

Qua câu chuyện về ông Tả Ao, từ đó mới có những câu truyền đời về Tứ vật ở huyện Nghi Xuân, mà trong đó có câu: Vật hành Cương Gián lộ (hiểu một cách nôm na là đừng đi đường qua làng Cương Gián).

(2). Theo cách hiểu của người dân, con người làm gì đều có tay, đặc biệt trong công việc bếp núc như nấu nước chè, làm mắm, muối dưa, muối cà… Bởi vậy, mà ở quê có câu hát vè với mục đích chọc ghẹo con gái họ Trần như sau:

Con gái họ Trần

Sương phân đứt chạc

Sương nác bể vò

rèo bò chó cắn

Mần mắm troi ra

Mần cà cà ọp…

Từ những lẽ đó có thể ngoại tôi có tay nấu nước chè, bởi trong cùng một loại chè, nước một giếng, nhưng mẹ và dì tôi nấu đều cho kết quả khác với ngoại, hay chăng ngoại tôi rất có kinh nghiệm trong việc nấu chè, điều này cho đến bây giờ tôi vẫn chưa hề lý giải nổi.

(3.) Ngoài hai yếu tố nước nấu và tay người vo chè ra, nguyên liệu chè cũng không kém phần quan trọng, đối với chè ngon thì chỉ nổi tiếng nhất là ở Hương Sơn. Ngày xưa, người dân quê tôi thường mang cá vùng biển lên vùng Đức Thọ – Hương Sơn… đổi, bán rồi mang hàng hóa trên vùng cao xuôi về, mà trong vô số hàng hóa đó không thể thiếu bó chè xanh.

(4.) Nhưng theo quan niệm của tôi, ngoài ba yếu tố trên thì chưa đầy đủ, mà còn phải uống nước chè bằng cái vùa Cổ Đạm mới cảm thấy đầy đủ hương vị của chè kết hợp với mùi thơm của đất sét, mùi cháy của vỏ trấu, vỏ gáo dừa, củi…

Nếu là dân Cương Gián, chắc chắn ai cũng muốn được uống nước chè xanh bằng cái này.

Để có một cái vùa uống nước có mùi thơm hoàn hảo, phải qua nhiều công đoạn, người ta phải dùng trấu, củi phi lao và cái gáo dừa đang còn tươi đốt lên rồi cho vùa vào nung một thời gian. Thông thường, ngày xưa người ta có thói quen giữ lửa trên bếp, do vậy vừa kết hợp với việc giữ lửa vừa kết hợp với việc nung vùa qua đêm là tốt nhất, vùa được nung có màu đen kết hợp với mùi thơm của vỏ trấu, vỏ gáo dừa, củi phi lao tạo nên một hương vị đặc biệt mà mãi đến bây giờ tôi vẫn còn cảm nhận.

Tại sao hương vị của cái vùa lại hấp dẫn đến vậy?, tôi cũng chưa hiểu hết, nhưng ngày xưa, một số người phụ nữ mang thai thường lén lút gặp cái vùa để nhai cho đã, bởi trong đó có đủ các thành phần như đất sét, vỏ trấu, nung cháy…

Những sản phẩm do Made in Cổ Đạm đang được lưu giữ tại nhà của tác giả.

Cho đến hôm nay, trong ngôi nhà nhỏ của tôi vẫn giữ được hơn chục cái vùa dùng để uống nước chè mỗi khi có khách Cương Gián đến thăm. Nhưng tôi vẫn không thể quên được cái cảm giác thèm uống nước chè bằng vùa của bà ngoại, giá như có được ngày ấy thì câu nói:“bao giờ cho đến ngày xưa” sẽ cho ta một quá khứ tuổi thơ êm đềm ở làng quê yêu dấu.

Tôi xin mượn tạm 5 câu thơ của một ai đó đã có nỗi nhớ quê da diết để kết thúc một nỗi nhớ về phong cách ẩm thực của người dân Cương Gián ta.

Đất người chẳng thành quê

Rượu người đâu cũng nhạt

Chén tha hương vất vưởng uống bên đời

Bao ngày đi qua những lần giỗ chạp

Con nhớ khói bếp nhà quá mẹ ơi!

Huế, tháng 6 năm 2012
Ông Cao xóm Hồng

……….o.0.o………….