Giếng ăn, Giếng uống

Giếng-ăn là một cái giếng làng rất đặc biệt,được xây dựng phía tây Bàu và ngay sát ngõ Giếng ăn về phía bắc. Tôi không biết cái giếng này được xây từ bao giờ;nhưng chắc chắn nó phải có trước khi làng đặt tên cho các ngõ.Bởi vậy mới có cái tên ngõ Giếng ăn tức thôn Ngư-Tĩnh bây giờ. Giếng-ăn xây hình vuông khá rộng.Thành giếng cao gần đến ngực người.Bốn bề có thêm mấy bậc gạch xây,trát vữa vôi trộn mật bóng loáng.Ban ngày các ông có thể cởi quần tắm phía bên này,còn các bà giặt giũ phía bên kia mà không nhìn thấy cái gì của nhau cả.Giếng-ăn là nơi cung cấp nước ăn cho cả làng.Nước giếng không những trong văn vắt mà còn mát lịm.Những buổi trưa hè nóng bức,các bà,các chị kê chõng tre hóng mát ven đường không quên mang theo cái gáo dừa để mỗi khi thấy cô gái nào gánh nước đi qua,xin một gáo uống cho mát lòng mát dạ.Đôi khi có mấy trai làng nghịch ngợm, không phải vì mục đích xin nước uống mà nhằm trêu ghẹo mấy cô gái,đã dùng gáo múc gần hết một bên làm gánh nước treo ngược một đầu để các cô không thể gánh được gánh nước về nhà.

Nước Giếng-ăn được người làng gánh về tích vào phần lớn hơn của cái bể xây dùng dần.Những nhà sống gần giếng đỡ vất vả,còn những gia đình sống cách xa ,gánh đầy bể nước là thấy đứt hơi.Do vậy,nước gánh về chỉ được dùng vào việc đun nấu;còn việc giặt giũ ,chủ yếu phải xuống Rào hoặc ra gần giếng.

Giếng-ăn là nơi gần như lúc nào cũng có người sử dụng;người đến múc nước về nấu ăn,kẻ vác mo ra dội mấy cái sau khi đi biển về.Những đêm trăng khuya,người ta vẫn nghe thấy tiếng mo quặng xuống đáy giếng bum bủm,đó là lúc các bà,các chị ngày phải chạy làng chạy chợ,đêm đến tranh thủ gánh nước tích vào bể để dùng dần.Mạch nước ngầm đổ vào giếng gần như vô tận.Chẳng thế mà giếng bị múc nước cả ngày,mặt giếng vẫn như gương.Họa hoằn lắm mới gặp một năm trời quá hạn hán làm giếng cạn đến đáy.Đó cũng là thời cơ để dân làng tổ chức khảo giếng. Ngày khảo giếng cũng là ngày hội. Các chàng trai khỏe mạnh được đưa xuống giếng bằng dây thừng,làm nhiệm vụ nạo vét đất cát.Những người còn lại bên trên chung tay kéo các thùng đất cát lên.Đôi khi họ phát hiện trong các thùng đất cát có cả những chiếc bút máy,đồng hồ hay gương lược.Đó là lúc tiếng nói cười rộ lên thật vui vẻ. Việc khảo giếng thường diễn ra trong vòng một buổi. Khảo xong một lúc,giếng trở lại trong veo.Người ta lại nghe tiếng mo ném ùm ùm xuống mặt giếng.

Ở quê tôi,người ta gọi cái gầu múc nước là cái mo.Bởi vì từ xa xưa những chiếc mo cau vẫn được chằm lại làm gầu. Cho đến khi gầu được làm bằng tôn,bằng kẽm, thậm chí bằng cả cao su,người làng vẫn gọi nó là mo.

Nằm giữa Giếng-ăn và bàu còn có một cái ao khá rộng làm nơi chứa nước thừa khi bà con tắm giặt và làm hồ điều tiết khibàu dâng nước lên cao.Ngày xưa,khi tắm giặt ,người ta không dùng xà phòng nên nước thải ra ao cũng không có hóa chất làm ô nhiễm.Từng đàn cá vẫn tung tăng sống dưới ao làng.Ao lại được nối với bàu; bàu thông ra biển qua Cửa bàu dưới nên ao và bàu đều sạch sẽ và thơ mộng. Có lẽ Giếng ăn cũng nhờ vậy mà có khả năng tuôn dòng sữa ngọt cho cả làng tận hưởng.Mãi sau này,do sự vô ý thức của con người,ao mới trở thành tù đọng.

Cái Vùa-dùng để uống nước của người dân Cương Gián xưa

Nước Giếng-ăn tuy mát trong như vậy nhưng chỉ dùng được vào việc đun nấu thức ăn.Khi dùng nó đun chè,uống vào thấy lờ lợ rất khó chịu; để một lúc,nước trở nên nâu đục.Muốn đun chè,người ta phải lên gánh nước từ trên Giếng-uống về.Giếng-uống cách làng xa lắm;mãi trên quá ngõ Ruồng cơ.Cái ngăn nhỏ của bể hàu mà cháu tôi thắc mắc chính là để chứa nước uống.Nước Giếng-uống đun sôi trong ấm đất,vò mớ chè xanh cả cọng cho vào,tắt lửa om một lúc,múc ra vùa đã được giúm trấu,vừa uống vừa thổi phù phù,cảm thấy cái ngon từ từ đi vào cổ họng.Chẳng phải nói ngoa,cái thứ nước chè xanh bây giờ đun trong ấm nhôm bằng nước giếng nhà,rót ra cốc thủy tinh,uống vào miệng nó hời hợt làm sao ấy.Ngày trước,ấm đun chè phải là ấm đất Cổ đạm;mua về úp lên đống trấu đã được giúm lửa sẵn suốt mấy ngày cho đến khi ấm đen bóng lại,ngửi thấy mùi thơm phức mới đưa ra đun nước.Mà nước chè xanh lại phải uống trong vùa mới đúng kiểu.Vùa được làm bằng đất nung.Trước khi dùng,vùa cũng được úp lên lửa trấu mấy ngày cho nó thơm.Nước Giếng-uống đun chè ,múc ra vùa,bày trên chõng tre,kêu bà con hàng xóm đến nhâm nha là nét văn hóa của quê choa.Nhà nào nấu được ấm chè đặc cắm tăm,được bà con vừa uống vừa thổi,từng ngụm,từng ngụm một,gật gù khen ngon mới cảm nhận hết niềm hạnh phúc.Lạ lắm cơ,gánh được gánh nước từ Giếng-uống xa lắc xa lơ, vào mùa hè có khi bỏng cả chân;vậy mà mời được bà con đến uống lại thấy rất mừng.Cái tình làng nghĩa xóm nhiều khi bắt nguồn từ ấm nước chè xanh.

Ngoài hai cái giếng này, dạo đó cả làng không có thêm cái giếng nào nữa.Về sau,khi có sẵn đồng tiền,vật liệu xi măng sắt thép dồi dào,người ta mới đua nhau đào giếng trong sân nhà.Dần dà,nhà nào cũng có giếng riêng.Tiếp đến lại phong trào lấp giếng,dùng nước khoan.Vậy là hai cái giếng làng đi vào dĩ vãng.Hậu thế chắc không ai hình dung rằng đã có một thời hai cái giếng này đã cung cấp cho cả làng Cương gián đủ nước ;nó như hai bầu sữa mẹ tuôn chảy suốt đêm ngày,nuôi ông cha chúng ta từ thế hệ này đến thế hệ khác.Tôi đi xa đã mấy chục năm trời,nhưng mỗi khi có dịp về quê,đi qua gần chỗ đã từng tồn tại hai cái giếng,lòng cảm thấy nao nao.Những lúc như thế,biết bao kỷ niệm về quê hương yêu dấu hiện về trong tôi.Nó cứ tuôn trào,tuôn trào như một bộ phim dài không sao dứt.

Hà nội 27-12-2011
TS. Hoàng Văn Huấn