Bàu!

Tôi quá nhỏ nên không thể hiểu Bàu bắt nguồn từ đâu và lưu vực của nó gồm những khu vực nào;chỉ biết khi tôi lớn lên đã thấy có Bàu chảy dọc giữa làng.Ra ngoài biển, đi ngược lên phía bắc chừng một cây số có dòng nước ngọt chảy ra biển được người làng gọi là Cửa bàu trên;đi xuống phía nam cũng chừng ấy quảng đường,có dòng nước ngọt khác được gọi là Cửa bàu dưới.Tôi cũng không rõ Bàu có phải là con lạch nối Cửa bàu trên với Cửa bàu dưới hay không.Cắt ngang con đường dẫn về phía bắc,cách làng Cương gián không xa còn có một con lạch khác chạy theo hướng tây-bắc,buộc người ta phải bắc một cái cầu gọi là cầu Rạo.Cũng không biết Bàu có liên quan gì đến dòng nước chảy qua dưới cầu Rạo đổ vào Rào Mỹ dương hay không. Cho đến khi rời làng ra đi,tôi chỉ là một đứa trẻ ngây thơ,không có ý định tìm tòi,khám phá để biết cặn kẽ từng chi tiết của làng.Những gì tôi ghi lại sau đây là để cho lớp người trẻ hơn tôi biết được ngày xưa,làng Cương gián chúng ta có một cái bàu khá thơ mộng với hai rặng dừa xanh chạy dọc hai bờ,chia làng thành hai phần đông tây khác nhau.Đại bộ phận bà con làng ta sống ở phía đông bàu và làm nghề chài lưới.Số người sống phía tây bàu,đặc biệt là những người thuộc ba ngõ Sau trên , Sau dưới và ngõ Ruồng không nhiều lắm và làm nghề nông.Có lẽ vì vậy mà khi nói về những người sống ở vùng nông nghiệp,người ta hay nói trong nông.Từ ‘trong nông” còn mang cái nghĩa kỳ thị.Thậm chí con gái ngoài ngư lấy chồng trong nông được coi như phụ nữ thành thị lấy chồng nông thôn vậy.

Vì Bàu chạy dọc làng nên mỗi ngõ đều có một cái cầu vắt qua,to nhất là cầu ngõ Trựa mà sau này gọi là xóm Đông tây.Đặc biệt phía cực nam của làng có một phiến đá khá to vắt qua Bàu gọi là Cầu đá cho dù lúc đó chưa hình thành xóm Cầu đá như bây giờ.Cầu đá thời đó chỉ là nơi để một ít người vượt qua Bàu đi làm trại.

Ngoài những cái cầu vắt qua Bàu và hai rặng dừa xanh đón gió biển rì rào ,phủ bóng râm che mát thì hai bên Bàu còn phải kể đến một số di tích quan trọng là Đình làng,Chợ cá và Giếng ăn.

Đình làng nằm ngay phía đông Bàu.Tôi không rõ Đình được xây dựng từ bao giờ,chỉ biết sau ngày hòa bình đã có hai câu đối viết bằng chữ tròn “Dân chủ xây nền trên đất Việt” “Cộng hòa đắp móng dưới trời Nam”.Từ hai câu đối này,tôi suy ra,nếu Đình không phải được xây sau ngày độc lập thì ít nhất cũng đã được tu sửa sau sự kiện lịch sử vĩ đại đó.

Phía trước sân Đình có khu đất rộng được dùng làm chợ.Chợ làng tôi hồi đó họp ngày hai phiên vào buổi sáng và buổi chiều,mỗi phiên chỉ chóng vánh trong vòng một đến hai tiếng đồng hồ.Gọi là Chợ cá nhưng người ta có thể mua bán đủ thứ đồ dùng và thức ăn tại cái chợ này.Đương nhiên cá là thứ hàng hóa chủ yếu được mua bán ở chợ.Chợ còn là nơi tổ chức các sự kiện của làng;từ chuyện đấu tố ba cụ được coi là cường hào thời giảm tô đến chuyện tổ chức mít tinh,biểu tình,làm sân chiếu bóng lưu động hay làm địa điểm bầu cử Hội đồng nhân dân…Chợ cũng còn là nơi đánh khăng,đánh gụ của lũ trẻ chúng tôi.

Giếng ăn là một cái giếng làng rất đặc biệt,được xây dựng phía tây Bàu và ngay sát ngõ Giếng ăn về phía bắc.Thực ra thì nằm giữa Giếng và Bàu còn có một cái ao khá rộng làm nơi chứa nước thừa khi bà con tắm giặt và làm hồ điều tiết khi Bàu dâng nước lên cao.Mãi sau này,do sự vô ý thức của con người,ao mới trở thành tù đọng.Giếng ăn xây hình vuông khá rộng.Thành giếng cao gần đến ngức người.Bốn bề có thêm mấy bậc gạch xây,trát vữa vôi trộn mật bóng loáng.Ban ngày các ông có thể cởi quần tắm phía bên này,còn các bà giặt giũ phía bên kia mà không nhìn thấy cái gì của nhau cả.Giếng ă là nơi cung cấp nước ăn cho cả làng.Nước giếng không những trong văn vắt mà còn mát lịm,nhưng chỉ dùng được vào việc nấu ăn,tắm rửa chứ không dùng đun chè được.Muốn đun chè phải lên gánh nước từ trên Giếng uống về.Giếng uống thì cách nhà xa lắm;mãi trên quá ngõ Ruồng cơ.Ai nhỡ nhàng dùng nước Giếng ăn để đun chè thì nó sẽ cho cái nước đỏ quạch,uống vào lờ lỡ cái mồm,không sao chịu được.Ngoài hai cái giếng này, dạo đó cả làng không có thêm cái giếng nào nữa.

Tôi chỉ kể ra đây ba di tích đáng nhớ dọc Bàu.Chắc có lẽ còn nhiều di tích khác nữa nhưng vì đối vớ tôi không gây nhiều ấn tượng;hơn nữa thuở nhỏ tôi cũng chỉ loanh quanh cái khúc giữa ngõ Trựa với ngõ Giếng ăn chứ có đi đâu xa mà biết;họa hoàn mới có dịp lên nhà bà dì ở ngõ Sau trên một lần để ăn giỗ.Vả chăng tôi đang nói về Bàu cơ mà.Hãy để cho tôi quay trở về nói chuyện cái Bàu.

Ngày nay,mỗi lần về quê nhìn thấy các tấm bê tông đậy kín cái Bàu;thậm chí có nhiều ngôi nhà xây lên trên Bàu;nhìn thấy mấy cây dừa xơ xác còn lại bên Bàu, lòng tôi cứ nao nao khó tả.Dạo trước,Bàu là một con lạch sạch sẽ.Những hôm trời mưa,chúng tôi giăng lưới,giăng rổ tre bắt cá,bắt chạch.Để bắt rùa,chúng tôi đào những cái hầm nho nhỏ hai bên Bàu,sâu khoảng ba chục phân,buộc cục trật mắm vào một cái que,cắm vào giữa hầm.Đêm đến,rùa từ dưới Bàu bò lên,rướn người ra ăn trật mắm,lộn cổ xuống hầm,nằm chồng lên nhau dưới đó.Sáng dậy,chúng tôi đi nhặt rùa,có hầm được những mấy con,sướng ơi là sướng!

Thời Pháp bỏ bom,dân làng đào sâu Bàu xuống,vừa để thoát nước cho dễ,vừa lấy chỗ trú ẩn bom đạn.Đó là thời kỳ Bàu được tu sửa đẹp nhất.Bàu thuở đó sâu đến nỗi ngay cả người lớn cũng không thể xắn quần lội qua được.Để đỡ công đi vòng qua cầu ngõ Trựa,bà con hai bên Bàu đã phải đốn một cây dừa cổ thụ bắc ngang qua Bàu đoạn gần nhà cố Mỵ làm cầu phụ.Có lần tôi cùng cậu em chơi trên đó,em tôi ngã xuống nước,tôi hốt hoảng nhảy xuống cứu em,cả hai bị nước cuốn đi,may nhờ có người lớn xuống cứu,hai anh em mới thoát chết.Nói vậy để bạn đọc hình dung Bàu sâu đến chừng nào.Mặc dù vậy,do quê ta đất gát nhiều,Bàu cứ bị bồi lấp dần.Mãi đến khi Mỹ ném bom,Bàu lại được đào lại một lần nữa.

Tôi rời làng ra đi,mang theo nhiều kỷ niệm mơ mộng.Một trong những cảnh tôi không bao giờ quên là những buổi chiều hè,các bà,các chị xách chõng tre ra ngồi hóng mát dưới rặng dừa xanh bên cạnh Bàu,nghe tiếng gió biển lùa qua kẽ lá dừa xào xạc.Đó là khoảng thời bình êm đềm dịu ngọt làm gạch nối giữa hai cuộc chiến tranh.Vẫn biết,bây giờ chúng ta đã giàu sang hơn nhiều,nhưng tôi không hiểu sao tôi cứ có ý muốn cháy bỏng là cùng nhiều người Cương gián khác viết lại những gì làng ta đã có,để hậu thế không quên,cho dù đó chỉ là một cái gì nho nhỏ.Cũng đừng phê phán nhau nếu như ai đó kể về một điều gì chưa thật chính xác,vì có lẽ chẳng một người Cương gián nào muốn bôi nhỏ lịch sử nơi chôn rau cắt rốn,nơi mình yêu mến suốt đời.Tôi thèm nhận được sự hồi âm của những người làng tâm huyết.

Hoàng Văn Huấn

…………………………………..o.0.o…………………………………..