Xã ta qua bài viết của báo Văn Nghệ

Phía sau làng núi Hồng đồ sổ ; phía trước là biển cả mênh mong. Bàu nước Hoa Viên mượt mà dải lủa , uốn lượn quanh làng . Đây là một làng quê đông đúc giàu có…\”. Địa danh Cương Gián được chép trong sử ký toàn thư : \”Cương nghĩa là cương quyết ; Gián nghĩa là can ngăn \”. Cùng có người nói rằng tên thật của làng la Cương Giãn . Giãn có nghĩa là Giãn rộng đi xa .Trong các dòng họ ở đây khá nhiều họ vốn gốc bản địa , cũng có không ít dòng họ từ nơi khác nhập cư đã khá lâu đời . Ở đây còn lưu truyền nhưng câu ca của dòng họ Nguyễn từ Thanh Hoá vào sinh cơ lập nghiệp tại đây , đã đến 14 thế kỷ :\”Họ ta vốn gốc từ Diêm Phá – Thuộc tỉnh Thanh vất vả vào đây – Mến yêu cảnh vật nơi này – Cần cù lương thiện , vui vầy làm ăn \”.Do quá trình giao lưu buôn bán dọc bờ biển , triền sông, khá nhiều người vồn ở làng này đã thiên cư nhiều nơi hoặc ở xen ghép hoặc quần tụ thành từng chòm, xóm riêng như một cụm ở làng Gia Phố dọc Ngàn Sâu , cụm ở Phố Châu , dọc sông Ngàn phố , cụm ở Sa Nam ( Nam Đàn ) . Làng có một cửa lạch là lạch Kèn nhưng lạch cạn nên làng vẫn thuộc loại biển ngang. Trong sách \” Hoan Châu phong thổ ký\” đã viết về làng Cương Gián sầm uất , đông đúc với nghề làm nước mắm vang bóng một thời ; \” Thuyền bè chen chúc dọc bờ sông, sập sã tiếng vang bên bến nước nước \” .
Tôi trở lại làng Cương Gián vào một ngày đầu thu . Trời xanh cao những cụm mây trắng nõn nhởn nhơ bay .Không gian thu dường như chùng chình chậm rãi choàng xuống đời sống kinh tế thị trường đang đổi thay chóng mặt như muốn cân bằng lại sinh thái . Con đường 22 chạy dọc theo bờ biển mang đến cho các làng quê một luồng sinh khí mới . Đang mơ màng với những luỹ tre xanh giấu sau đó gương mặt của đời sống nông thôn ngàn đời , tôi bỗng bất ngờ trước một không gian sống động nhiều hình khối của làng Cương Gián . Hơi thở của đô thị đã phả vào đây . Chân dung làng được dựng dậy bỡi những khối nhà tầng quét sơn đủ màu sắc . Đất làng như dồn chật lại .Hai bên đường nhựa san sát những ki ốt bán hàng , rồi chợ , rồi công sở . Con ngường Cương Gián hoạt bát hẳn lên . Nụ cười , gương mặt , kiêu áo , màu tóc rạng rỡ hơn .Làng đang giàu lên .Phép thần nào vậy ? Giống như chuyện cổ tích sau một giấc ngủ dài mê mệt nàng công chúa ngủ trong rừng bổng tỉnh dậy ; Và một cuộc sống mới ùa về thay da đổi thịt, thay đổi cả tập quán sinh hoạt , tư duy kinh tế và gương mặt văn hoá làng .
Bắt đầu từ câu chuyện về một làng \” Thuyền Viên \” mà Hoàng Anh Minh phóng viên báo Sài Gòn tiếp thị kể cho tôi nghe từ dạo tết năm 2003. Lúc đó báo ra số đặc biệt về \” Người Việt và biển \” . Khởi đầu từ năm 1995 , 4 người Cương Gián đầu tiên sang làm việc tại Hàn Quốc với mức lương khá khiêm tốn , một số người sau đó nối bước nên phải đi qua cửa môi giới , chi phí cao , rủi ro nhiều .Vậy là lãnh đạo xã tìm cách giảm thiểu chi phí thành \” mũi nhọn \” của xã . Ông Nguyễn Thế Chánh – Phó chủ tịch kiêm trưởng ban công an xã hồi đó kể : \” Lúc đầu tiên ra Hà Nội 1997 thông qua bạn bè quen biết ông đã tìm gặp cục trưởng cục quản lí lao động với nước ngoài Trần Văn Hằng và giám đốc các công ty có chức năng xuất khẩu lao động do cục giới thiệu để bày tỏ nguyện vọng của xã \”. Lúc đó lãnh đạo cục và các doanh nghiệp đều rất bất ngờ và thậm chí đều không tin tưởng lắm. Còn bây giờ theo nhận xét của các đối tác nhận lao động phía nước ngoài , đa phần lao động của làng Cương Gián làm việc tốt , có ý thức tôn trọng hợp đồng nhiều hơn so với lao động các vùng miền khác . Tiếng lành đồng xa , ngày nay cứ mỗi doanh nghiệp xuất khẩu lao động ra đời lại tìm đến cục quản lý lao động với nước ngoài để được giới thiệu về Cương Gián tìm nguồn .
Tôi hỏi anh Minh: \” Vậy thì bí quyết nào để làm Cưong Gián có cái chìa khoá vàng mở cánh cửa bao lâu nay đóng kín ấy , rồi vốn , con người ? \” .
Hoàng Anh Minh vốn gốc quê làng Cuơng Gián trả lời một cách rất văn nghệ :
– Đó là tình làng anh ạ .
– Tình làng có vẻ lãng mạn quá , không phù hợp lắm với một công việc mà được cân đo tính toán chính xác như xuất khẩu lao động . Minh lặng lẽ , trầm ngâm , trên gương mặt còn rất trẻ của anh phảng phẫt nẽt điềm tĩnh tự tin của một người làm tờ báo kinh tế luôn ở mũi nhọn của maketing .
– Thật vậy , việc đưa lao động ra nước ngoài làm ăn cũng không được thuận chiều mát mái như vậy , nếu như thiếu một yếu tố quyết định là đồng vốn lo cho người lao động .Dân Cương Gián nghèo lấy đâu ra đồng vốn hàng chục triệu đồng để làm thủ tục . Bài toán lại được giải quyết bằng một phép giải rất đơn giản : Cả làng gom tiền lại cho người lao động ; người lao động lại gửi về cho người khác đi tiếp , cứ thế mà rộng dần . Và đẻ làm được điều mà Cương Gián có một tổ chức trung gian là quỹ tín dụng nhân dân . Ông Lê Văn Thanh chủ tịch uỷ ban nhân dân xã hồi đó kể lại : \” Hồi đầu do bị nguồn vốn chúng tôi phải \” lừa \” nhà nước bằng cách vay tiền mua bò nuôi dê , đánh bắt xa bờ …để có tiền cho người đi xuất khẩu lao động . Cũng là điều bất đắc dĩ thôi , tại vì vào thời điểm đó mà nói vay tiền cho người đi xuất khẩu lao động thì làm sao mà vay được . Ngoài quỹ tín dụng của nhân dân , người lao động còn có thể vay vốn ở các tổ liên gia do các gia đình tự lập ra để hỗ trợ nhau khi cần . Tổ liên gia khoảng 5-7 gia đình , khi có người trong các gia đình cần đến thì các thành viên của tổ có trách nhiệm hùn vốn vào để hỗ trợ . Cứ như người trước dìu dắt người sau . Họ lần lượt xuất ngoại và mang tiền của về làm giàu . Về Cương Gián tuyển lao động các doanh nghiệp được chính quyền xã phối hợp để quản lí lao động và bồi thường trong những trường hợp rủi ro , còn người lao động thì an tâm vì được đi lao động thông qua các công ty xuất khẩu lao động có năng lực thực sự . Con số hơn 90% lao động đi theo đường \” chính ngạch \” – tức là thông qua hợp đồng giữa xã và các công ty lao động cũng có thể nói lên những ưu điểm của cách làm này .
Tết năm 2003 tôi được đọc bài báo của Minh in trang trọng trên chuyên mục \” Hương quê \” càng gợi cho tôi sự háo hức muốn tìm hiểu thêm ngôi làng được gọi bằng cái tên trìu mến là \” Làng Thuyền Viên \” . Ông Nguyễn Sinh – một thầy giáo làng năm nay đã sang tuổi 70 nhưng đam mê với văn chương , với những bài vè về làng Cưong Gián quê ông dẫn tôi đến nhà ông Trần Kỉnh – Giám đốc \” Quỹ tín dụng nhân dân xã \” trên đường đi ông Sinh giới thiệu :
– Ông Kỉnh là học trò của tôi . Thật ra ông ấy cũng không được học nhiều lắm đâu nhưng là một người có tài thực sự . Có một tố chất nào đó trong con người này sinh ra để làm nghề tín dụng là : đi vay và cho vay , là chủ nợ và con nợ . Ông ấy trước là chủ nhiệm hợp tác xã nghề cá Hồng Ngư , chuyển sang phụ trách quỹ tín dụng xã . Từ năm 1984 đến nay đã 20 năm tròn . 20 năm bằng tuổi một chàng trai nhưng đã trải qua bao thăng trầm – nói rồi ông Nguyễn Sinh cao hứng ngâm nga lẩy Kiều : \” Hai mươi năm có bao ngày – Mà nay Cương Gián đã thay đổi nhiều \” . Ngôi nhà của ông Trần Kỉnh vào lại khang trang vừa phải so với các\” tỉ phú \” ở Cương Gián . Nhà rộng rãi , thoáng mát , tiện nghi , đơn giản , nổi bật là bộ bàn ghế gỗ chắc chắn nơi ông thường xuyên tiếp khách . Ông Kỉnh dáng dấp thấp đậm điềm điệm , giở cuốn sổ bằng nhưng ngón tay to bè sứt sẹo vết lưỡi câu . Đây là \” ngư phủ \” chính cống , giờ đây \” ngư phủ \” đang đọc lên những con số bằng trí nhớ tuyệt vời của mình . Những con số thân thương không còn mang hơi đồng , hơi bạc mà thấm ướt bao mồ hôi , công sức . Những con số tiền triệu , tiền tỉ mà cứ hiện lên hao hao như gương mặt của những người thân . Nó có linh hồn cựa quậy không chịu năm yên trong nhưng ô kẻ dòng của cuốn sổ học trò . Phải thật yêu nghề , phải phấp phỏng nâng niu từng đồng xu , hào bạc lắm ông mới giữ lại được qua nhưng sóng gió của cơn bão thị trường và nay thì chắc chắn \” neo \” lại được rồi .
Ông Kỉnh cho biết ngày ấy quỹ tín dụng Cương Gián qua mấy đợt biến đổi tiền đã mất tín nhiệm với bà con . Để tháo gỡ khó khăn , Ngân hàng nhà nước có chỉ thị cho các hợp tác xã huy động vốn và cho vay theo lãi suất thoả thuận . Nhưng rồi khó khăn vẫn đè nặng . Không chỉ có Cương Gián gặp khó mà năm 1988 – 1990 các quỹ tín dụng trong huyện , tỉnh dường như đổ bể lúc đó mình là Đảng viên được tín nhiệm giao cho trọng trách thì phải thực hiện bằng được nghị quyết của Đảng uỷ xã .
Tôi hỏi ông :
– Nghe nói quỹ tín dụng xã có \” thâm niên \” lâu đời lắm mà ?
Ông Kỉnh chiêu một ngụm nước chè xanh sóng sánh rồi nhìn ra xa như quay lai với kí ức :
– Hợp tác xã tín dụng được thành lập từ năm 1958 – 1980 , hoạt động theo chế độ bao cấp . Năm 1985 đổi bạc đồng tiền mất giá , dân không gửi tiền , lúc đó tôi chân ướt chân ráo về phụ trách .
– Thế bí quyết nào để ông tháo gỡ khó khăn và phát triển quỹ ?
– Tôi về nghĩ một phương án được chấp nhận : Trước mắt quỹ tín dụng 100% , chỉ cho vay 50% , khuyến khách những người gửi tiền vào quỹ , nếu rút trước thời hạn cũng được 20% lãi suất đúng kì hạn . Người nông dân như anh biêt , vốn uqen sống cộng đồng , có bao nhiêu việc cần giải quyết , việc to , việc nhỏ , hỏi vợ , làm nhà , tất tật đều trông vào đồng tiền dành dụm , vì thế nhiều lúc cần có việc bất ngờ vẫn có thể giải quyết được ổn thoả . Hồi đó quỹ tín dụng đã cho 2000 hộ dân làm nghề đánh bắt cá vay mỗi hộ từ 3- 5 triệu đồng để đóng thuyền nan , mảng bè câu cá mực , mở dịch vụ xay xát giải quyết khó khăn trước mắt và dành một phần gửi vào ngân hàng nhà nước để lấy lãi suất 12% / tháng . Nói rồi quay sang thầy giáo Nguyễn Sinh : Dạo ấy nếu không như thế thì khó mà trụ được lâu , phải không ông Sinh nhỉ ?
Ông Sinh cười phúc hậu :
– Biển nó sâu , nó có sóng ngầm thì trên bờ cũng thế ! Ông Kỉnh có cái tâm sáng , mặc dù nhà ông ấy đến 9 miệng ăn nhưng không bao giờ tơ hào , bớt xén nên được nhân dân tin \” chèo thuyền cũng là dân mà lật thuyền cũng là dân \” .
Câu chuyện bắt đầu có hơi hướng văn nghệ tôi vội quay lại vấn đề mà mình quan tâm
– Nghe nói dân xuất khẩu lao động làm Mạnh Thường Quân thì khó mà làm ăn phải không bác Kỉnh ? Vả lại cho vay như thế cũng mạo hiểm lấy gì thế chấp ?
Hình như câu nói của tôi chạm đến điều tâm đắc nhất nên ông Kỉnh sôi nổi hẳn lên :
– Thế chấp bằng lòng tin , con em làng xóm cả mà , chuyện cho vay đi xuất khẩu lao động nước ngoài là một việc làm mới mẻ . Năm 1994 quỹ cho vay thí điểm 4 hộ với số tiền 10 triệu đồng \” trong số này có cả con trai ông \” . Năm 1995 cho vay 19 hộ vốn 42 trêịu đồng . Cứ thế thấy có kết quả , quỹ cho vay tăng lên . Năm 2002 thống đốc ngân hàng nhà nước về khảo sát lại thấy vốn thu hồi được đã ra quyết định 440 cho phép vay vốn hỗ trợ người đi xuất khẩu .
– Như thế ông đi trước mở ra cho ngân hàng một dịch vụ mới , một \” bà đỡ\” mát tay .
– Mình là người ở cơ sở nên thấu hiểu toàn cảnh cụ thể , từ đó đúc kết kinh nghiệm và thử làm mặc dầu có khi trật ngoài \” đường ray \” cơ chế nhưng thấy có lợi là làm ăn và đến lúc nhà nước nhìn thấy lại có lợi cho toàn quốc . Trong 3 năm 2000 – 2003 quỹ chúng tôi đã cho vay trên 3000 lượt hộ với 20 tỷ đồng . Hiện nay xã có hơn 1500 con em đang lao động ở các nước . Năm 2002 tiền lãi chỉ đạt 98 triệu thì 6 tháng đầu năm 2004 lại là 139 triệu đồng . Hàng năm số lao động xuất khẩu mang về cho gia đình và quê hương từ 55 – 60 tỷ đồng . Đã có hàng trăm gia đình có 5 – 7 người lao động , bình quân mỗi năm thu nhập từ 100 – 150 triệu đồng .
Tôi hỏi Ông Hoàng Minh Triết – Bí thư Đảng uỷ xã :
– Khi đời sống được lên cao , thanh niên dễ rơi vào con đường hư hỏng với các tệ nạn xã hội . Thế còn làng Cương Gián ?
Ông Triết nói :
– Ở làng này không xảy ra điều đó vì đồng tiền họ kiếm ra được từ sức lao động . Người lao động xuất khẩu của Cương Gián phải lao lực gần chục năm trời trên đất khách quê người mới có được vốn ban đầu ấy . Thanh niên về làng tập trung thời gian , trí lực tìm cách quay vòng đồng tiền , ít sa vào những vòng cám dỗ . Họ đua nhau làm giàu chân chính . Tuy nhiên tìm ra nghề mới không phải đễ . Vì ở đây dân chủ yếu làm nghề đánh cá cha truyền con nối . Mà biển xanh thì chảy máu trắng từ lâu rồi . Còn trên bờ , đất chật , người đông , dịch vụ mọc lên san sát có khi người bán nhiều hơn người mua nên chúng tôi tìm cách tạo ra những mô hình kinh tế mới , phát huy tối đa sức lực lao động và hiệu quả đồng vốn đầu tư . Gần đây đã thực hiện phủ xanh rừng 315 ha núi Hồng Lĩnh , trong đó có 44 hộ từ nguồn vốn xuất khẩu lao động xây dựng trang trại chăn nuôi bò , đàn dê hàng trăm con . Lạch Kèn trước đây làm ô nhiễm môi trường , bây giườ bà con ở thôn Đại Đồng , Song Long được vay vốn từ quỹ tín dụng xã cùng với tiền con em nước ngoài gửi về đã cải tạo gần 40 ha đất sình lầy thành cánh đồng tôm cho năng suất cao . Chỉ tính ở thôn Song Nam trên 15 ha bà con thu hoạch hơn 10 tấn tôm xuất khẩu thu lợi hàng tỉ đồng .
Đó là những con số về kinh tế dễ nhận thấy . Nhưng điều tôi tâm dắc nhất ở thế hệ trẻ là khi lao động xuất khẩu về họ học tập được tác phong công nghiệp trong công việc nhạy bén tiếp thu những cái mới của thời đại thông tin khoa học công nghệ , cũng như những ứng xử có văn hoá với cộng động , môi trường trong các mối quan hệ xã hội . Có thể nhìn bên ngoài có người còn dị ứng với họ , khi nhìn thấy các kiểu ăn mặc khác lạ , mái tóc Hàn Quốc nhuộm vàng hoe . Nhưng tôi nghĩ điều đó càng làm cho họ sinh động , hoạt bát hơn vì trong sâu thẳm họ vẫn giữu được bản chất con nhà nông . Đồng tiền chân chính bao giờ cũng giúp cho con người phục thiện .
Vâng , đồng tiền chân chính đã giúp cho con người phục thiện ! Làng Cương Giãn sau một cuộc trở mình đã gần như lột xác bằng chính sự cương quyết không cam chịu đói nghoè , mở rộng tầm nhìn của mình như cái tên Cương Gián xuất xứ từ xa xưa . Đúng như lời biểu dương của đồng chí Tổng bí thư Nông Đức Mạnh khi về thăm làng Cương Gián trong tháng 4 năm 2004 : Đây là một làng \” Thuyền Viên \” đầu tiên của cả nước xây dựng một mô hình làm kinh tế mới đó là : xuất khẩu lao động ra bước ngoài và trở về làm giàu ngay trên mảnh đất thân yêu của mình …

Theo Báo Văn Nghệ ra số 49 (4-12-2004)