Bay lên từ luỹ tre làng
Sinh năm 1952, quê quán tại xã Hương Minh, huyện Hương Khê, Hà Tĩnh. Thuở nhỏ, Ngọc Sở đã sớm bộc lộ năng khiếu thiên bẩm, anh say mê khúc hát Dân ca Nghệ Tĩnh.
Anh vào bộ đội năm 20 tuổi, khi đã lập gia đình cùng một cô thôn nữ và sinh con gái. “Tôi tình nguyện xin đi lính, nhưng ban đầu Huyện đội Hương Khê không chấp nhận vì lúc đó, bản thân tôi là cán bộ văn hoá xã, lại phải nuôi mẹ già…”, Ngọc Sở kể. Anh nằng nặc xin đăng lính, cuối cùng, Huyện đội cũng đồng ý.
Được giữ lại làm nhân viên, một thời gian sau, huyện cử Ngọc Sở vào học âm nhạc tại Ty Văn hoá. Xong khoá học, anh biên chế vào Tỉnh đội Hà Tĩnh, phụ trách mảng Văn hoá nghệ thuật, thỉnh thoảng xách máy đi chiếu phim lưu động. “Giữa thập niên 70, đời sống văn hoá thiếu thốn, mỗi lần phim về là mỗi lần làng trên ngõ dưới xôn xao. Người ta dẫm đạp lên nhau, cố mua cho được chiếc vé vào bãi xem phim. Kẻ nghèo khó không có tiền, hóng ha hóng hớt, tìm đường chui qua bờ rào. Bảo vệ đuổi re kèn. Nhiều đêm xô xát, đổ máu”, Ngọc Sở nhớ lại.
Nghề chiếu phim lưu động không phải là đam mê của Ngọc Sở, cái anh thèm đến khát khao cháy bỏng là hát. Hát trong đêm hội diễn, hát khi làm việc, hát khi nhàn rỗi. Chất giọng dân ca trữ tình sâu lắng của chàng trai trẻ cất lên, làm rung động bao trái tim. Thấy giọng hát Dân ca của Ngọc Sở có một không hai, năm 1974, Cục Chính trị QK4 điều anh ra công tác tại Đoàn Nghệ thuật của Quân khu, đóng tại thành phố Vinh, Nghệ An. Trong những ngày cùng đồng nghiệp đi lưu diễn khắp 6 tỉnh bắc miền Trung, Ngọc Sở trở thành một cây Dân ca đinh của Đoàn NTQK4.
Tiếng hát nồng ấm của Ngọc Sở bay qua luỹ tre làng, hoà mình vào công chúng và sớm thành người nổi tiếng. “Nói đến Dân ca giữa thập niên 70, đầu những năm 80 tại bắc miền Trung, phải kể đến Đoàn Ngọc Sở. Khó ai có thể vượt được anh trong dòng nhạc truyền thống này!”, một đồng nghiệp nhận xét.
Ngọc Sở: “Đường đời cay đắng, nhưng tôi chẳng trách được ai!”.
Trổ khúc ru lòng
“Anh đến tìm hoa thì hoa đã nở/ Anh đến bến đò, đò đã sang sông/ Đến em, em đã lấy chồng/ Hỏi em yêu anh như rứa có mặn nồng lấy chi?”. Khuôn mặt lấm tấm mồ hôi trong chiều quần quật gió Lào đổ lửa nắng quái thành Vinh, Ngọc Sở hát. Tôi chợt nhận ra giọng ca quen thuộc thường được phát đi trên sóng phát thanh hơn hai mươi năm trước. Tiếng hát âm âm như vọng vào vách núi, xuyên qua đại ngàn miền Tây; Lại du dương thì thầm như sóng biển. Ngồi lặng ngắm nhìn anh, lần đầu tiên, tôi được tiếp xúc với Danh ca mà tôi hằng ngưỡng mộ. Đã lâu rồi, Ngọc Sở không hát, trong không gian yên bình chếnh choáng hơi men.
“Hát nữa đi anh!”, tôi nói và rót tràn ly. Bàn tay gầy guộc run run ly rượu đầy. Giọng ca Ngọc Sở cất lên, nồng nàn:“Mang chuông đi đánh xứ người/ Ôm gà đi chọi những nơi anh hùng/ Anh đang tìm vợ qua sông/ Em đang tìm chồng, gặp được anh đây/ Trước chừ nguyệt lão xe dây/ Sắc cầm tình hảo đó đây một nhà”. Cùng các Ca sỹ Lệ Thanh, Minh Lạc, Thu Hồng, Đoàn Ngọc Sở đã mang khúc Dân ca lên rừng xuống biển, một thời lăn lộn khắp dải đất miền Trung đầy nắng gió hát cho lính, hát cho dân nghe.
Cặp bài trùng Ngọc Sở- Lệ Thanh từng thể hiện thành công nhiều bài hát Dân ca và được Đài Tiếng nói Việt Nam thu thanh, phát đi cả nước: “Trai khôn tìm vợ, gái khôn tìm chồng”; “Chiếc khăn Piêu” (Dân ca Khơ Mú); “Trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa” (Nguyễn Ban)…Những ca khúc về cuộc sống làng quê, tình nghĩa vợ chồng, tình duyên đôi lứa. Ngọc Sở, chàng tân binh ngày nào giờ đã trở thành Ca sỹ, tiếng tăm lừng lẫy. Người dân bắc miền Trung vẫn không quên được hình ảnh người thanh niên Hà Tĩnh khoác áo lính say mê hát như lên đồng trên sàn diễn. Với những bài hát gan ruột, Ngọc Sở đã chinh phục trái tim của hàng vạn khán giả.
Tương Dương, Kỳ Sơn (Nghệ An); Hương Sơn, Hương Khê (Hà Tĩnh); Tuyên Hoá (Quảng Bình); Khe Sanh (Quảng Trị); Thừa Thiên- Huế, vi vu theo tiếng hát, bàn chân của người nghệ sỹ rong ruổi khắp dải đất bắc miền Trung. “Đi lưu diễn khổ lắm! Đoàn Văn công mấy chục con người, cùng đạo cụ, sân khấu, phục trang, xoong nồi, chăn màn…tất tần tật cho lên xe tải, hành quân!”, Ngọc Sở nhớ lại. Sân khấu, bên trên làm chỗ biểu diễn, dưới sàn là chỗ tá túc của diễn viên. Để cải thiện bữa ăn, họ chăn nuôi lợn, gà. Lợn gà cùng đi theo xe, nhọc nhằn qua các tỉnh từ Thanh Hoá đến Thừa Thiên- Huế. Có hôm sang Lào biểu diễn, xe chở quá tải, leo lên nửa dốc thì khựng lại, bốc cháy. Có lần vào Cẩm Xuyên- Hà Tĩnh, xe mất lái, cả đoàn văng xuống ruộng.
“Đến bây giờ, tôi vẫn không quên được cảm giác khi đứng một mình trên sân khấu lồng lộng gió, giữa hàng ngàn khán giả vây quanh, hát như đứt từng khúc ruột!”, Ngọc Sở hồi tưởng.
Cay đắng!
Đang mải mê theo đuổi hành trình ca nhạc, năm 1984, Ngọc Sở đột ngột chuyển hướng, bỏ nghề, đến Bến Thuỷ làm cho một Cửa hàng dinh doanh dịch vụ ăn uống. “Đó là một lựa chọn sai lầm! Không hiểu sao tôi lại quyết định dại dột như vậy!”, anh tự trách mình. Bỏ nghề hát, dứt bỏ đam mê, Ngọc Sở như con chim bị rũ cánh.
Tôi hỏi tại sao anh lại rời bỏ Đoàn Nghệ thuật QK4 để ra đi, tìm cho mình một công việc trái nghề? Ngọc Sở thật thà: “Thú thực là hồi đó làm văn hoá nghệ thuật cuộc sống kham khổ quá! Tưởng là vào Cửa hàng kinh doanh ăn uống được no cơm ấm áo, bởi ngoài bản thân, tôi còn phải nuôi vợ, hai con gái nhỏ. Vợ tôi làm công nhân quèn ở nhà máy dệt kim, lương không đủ ăn!”. Anh nói vậy rồi âm thầm cúi xuống. Trên khoé mắt, lặng lẽ hai giọt nước lăn dài.
Cơm áo không đùa với khách thơ. Cơm áo không đùa với bất cứ ai. Và cũng chẳng ai trách anh. Chỉ tiếc, một tài năng âm nhạc vừa hé nở, đã vội vàng khép lại, như ngọn lửa chợt bùng lên đã vội điêu tàn!
1993, về hưu. Vợ anh, cô công nhân quèn, cũng về hưu. Cầm mấy trăm đồng bạc đơn vị chồng giải quyết chế độ trong tay, chị Hồ Thị Thuỷ lo lắng: “Anh ạ! Vợ chồng mình phải nuôi hai con, giờ chỉ có mấy trăm đồng, mai mốt biết lấy chi để tiêu?”. Ngọc Sở an ủi vợ: “Anh trái mánh rồi, giờ có hối cũng không kịp! Nhưng em cứ yên tâm, anh đã có cách kiếm sống, em đừng lo, không chết đói được đâu!”.
Danh ca ngày nào, giờ lái xe ôm, cắt tóc kiếm sống.
Được nhà nước chia cho dằm đất, anh bán một nửa, lấy tiền mua chiếc xe máy đời Tám mốt và bộ đồ nghề cắt tóc, ra đứng đầu đường Lê Mao hành nghề cắt tóc, chạy xe ôm. “Hôm khai trương, vui đáo để! Mấy khách ở Vinh nghé qua, họ nhận ra tôi, buột miệng, ôi Ca sỹ Ngọc Sở đi cắt tóc! Họ xúm lại, người giúp tôi căng bạt, kẻ sắp xếp đồ nghề, vui đáo để anh ạ!”, giọng Ngọc Sở hào hứng hẳn lên.
Tôi lặng ngắm nhìn anh. Với tôi, mãi mãi, Ngọc Sở vẫn là một thần tượng trong dòng nhạc Dân ca Nghệ Tĩnh. Anh đưa ly rượu lên ngang miệng, tợp một ngụm. Khuôn mặt đỏ lựng chuyển sang tái, lấm tấm mồ hôi. Anh mải mê kể chuyện cắt tóc, lái xe ôm: “Mỗi ngày, tôi cắt từ sáng đến tối, cộng với nghề xe ôm, cũng được vài ba chục ngàn đồng. Từng ấy, cộng với đồng lương ít ỏi của hai vợ chồng, tằn tiện qua ngày, đoạn tháng!”. Một hôm, có tay thanh niên ghé qua chỗ cắt tóc của Ngọc Sở, khen lấy khen để: “Bác có chiếc xe máy ngon nhỉ! Cho em thử cái!”. Bản tính lương thiện, thật thà, Ngọc Sở trao chìa khoá cho anh ta.
Bị lừa mất xe, Ngọc Sở như người mất hồn. Anh lại phải bám mặt đường, hành nghề cắt tóc. Còn nửa dằm đất, anh bàn với vợ bán nốt, tậu chiếc bình bịch mới để chạy xe ôm. Cuộc sống đô thị đầy lừa lọc, ngày càng đắt đỏ, bon chen, vợ chồng anh cất bước hồi hương. Tại xã Hương Minh, huyện Hương Khê, Hà Tĩnh, danh ca ngày nào lại tiếp tục nghề cầm kéo, xe ôm. Con gái anh, người làm nông, người làm tạp vụ công sở.
Thèm hát!
Làng Hương Minh. Đêm trở gió. Gío mưa vần vũ. Ngọc Sở không thể chợp mắt. Hình ảnh của những đêm lưu diễn, ánh đèn sân khấu, tiếng ghita bập bùng, ký ức trở lại như đợt sóng trào khiến anh day dứt khôn nguôi. Nỗi thèm hát lại dâng lên, đớn đau, cuồn cuộn.
Từ Hương Khê xa xôi, Ngọc Sở phóng xe ra Vinh, đến doanh trại của Đoàn Nghệ thuật Quân khu 4. Đã lâu rồi không hát. Anh muốn được hát chung với BN, cô văn công của đơn vị cũ, người có chất giọng dân ca na ná như Lệ Thanh, bạn diễn ngày nào.
Doanh trại kín cổng cao tường, Ngọc Sở thập thò không dám vào. Một vũ công của Đoàn thấy anh lóng nga lóng ngóng ở cổng, bèn hỏi: “Bác chạy xe ôm à? Bác tìm ai?”. “Nhờ chị gọi BN giùm tôi”. Nữ diễn viên quay đi. Lát sau, BN xuất hiện. Cô nhận ra Ngọc Sở, cựu diễn viên của đơn vị. “Tôi giờ lái xe ôm, cắt tóc. Thèm hát quá, nên mới lặn lội ra đây tìm cô. Phiền cô đến nhà nhạc sỹ Lê Hàm, ở đó có hệ thống thu âm, hát chung với tôi một bài, có được không?”. BN nhận lời.
“Thương anh lắm, anh ơi/ Nhớ anh lắm, anh ơi/ Thương đáo để khúc nhôi/ Nhớ ngao ngán trần đời”, cung đàn so dây, Ngọc Sở song ca cùng BN, hát như đứt từng khúc ruột. Toàn thân anh dồn nén, rung động. Khi giọng ca vừa dứt, tiếng đàn đã lặng, đột nhiên, Ngọc Sở ôm mặt, khóc rưng rức…
09.10.2009-Ảnh, Bài: Quang Long
