Nguyễn Xí là một người thông minh, vũ dũng hơn người và là một công thần nổi tiếng cương trực qua 4 đời vua Lê. Khi mất ông được truy phong là “Thái sư Cương quốc công, đặc ân Khai quốc thụy Nghĩa vụ”.
Tưởng nhớ công ơn Nguyễn Xí, tại quê cũ Động Gián nhân dân và dòng họ đã lập đền thờ ông với quy mô to lớn gồm ba tòa thượng, trung và hạ điện.
Đền thờ Cương quốc công Nguyễn Xí, được xây dựng từ nửa cuối thế kỷ XV với quy mô các công trình to lớn và cầu kỳ, phân bố trên diện tích 2,5ha. Đền thờ là nơi tượng niệm, ghi ơn người anh hùng dân tộc, là nơi lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật quý hiếm, là nơi thờ cúng linh thiêng của nhân dân địa phương nhằm tôn vinh người có công với dân, với nước. Toàn bộ di tích chia làm 2 khu vực chính là khu cổng tam quan và khu vực Đền thờ.
1. Khu cổng Tam quan Đền Nguyễn Xí.
Bao gồm 2 công trình chính là cột nanh cổng và hệ thống tam quan.
Hai cột nanh cổng xây bằng gạch trát vữa vôi tam hợp cao 6m: Chân đế 2 cấp phần dưới cao 0,3m so với mặt đất, xây hình vuông mỗi cạnh 2,3m phần trên cao 0,2m, vuông mỗi cạnh 1,55m, nối với thân cao gần 5m, vuông mỗi cạnh 1,55m nối với chân cao gần 5m vuông mỗi cạnh 0,8m. Nửa phía trên thân cột chia làm 4 thớt nối nhau, đắp gờ chỉ cầu kỳ. Mặt trong và mặt trước thân cột đối diện nhau có khắc cặp câu đối này bị bong vữa không đọc được. Hai đỉnh cột đắp hai con nghê chầu dáng đứng đẹp và sinh động.Hiện trạng hai cột nanh đều bị nghiêng và sứt lở nghiêm trọng, hiện còn nét khắc đôi câu đốichữ Hán.
Phiên âm: Khai quốc công thần huân danh bất hủ
Bình Minh thượng tướng dũng lược vô song
Tạm dịch: Thượng tướng dẹp quân Minh nghìn thu nổi tiếng
Quân thần khai lập nước muôn thuở lừng danh
Phía sau cột nanh, cách nhau 2,4m là hệ thống tam quan đồ sộ xây bằng gạch trát vữa vôi tam hợp. Giữa là cửa chính quy mô 2 tầng kiểu chồng diêm, mái cong. Tầng 1 cao 4 m, rộng 4,2 mét, cửa vòm 2,1 mét, cao 3mét, sâu (dày) 3 mét. Bước lên cửa qua hai bậc cấp rộng 0,25m, cao 0,15m. Tầng 2 cao 4,8m, thân rộng 2,7m, dày 1,9m, mái đổ bêtông, 4 gốc mái cong vút, bờ nóc đắp 2 con Rồng chầu mặt Nguyệt; cửa vòm tầng 2 cao 2,5m rộng 1,55m, giữa sàn xây bàn thờ hộp khổi chữ nhật rộng 0,6m cao 0,8, dài 0,8m.
Hai bên cổng chính nối dài bằng hệ thống tường dắt và cổng phụ đối xứng nhau tường dắc cao 1,3m, rộng 0,9m dày 0,3m nối cổng chính với cổng mái đắp tượng Tướng gác. Mặt đường đắp tượng rộng 0,9m, cao 1,7m, phần mái cao 0,6m, 4 góc mái cong vút, tượng đắp nổi, mặc áo giáp, đầu đội mũ nồi chóp nhọn, chân đi dày cao cổ, 2 tay chống vào hồn, mặt oai nghiêm, giữ tợn. Hai tượng có đôi câu đối chữ Hán.
Phiên âm: Động Ngoại Sơn xuyên chung tú khí
Lâu Tiền Nhật Nguyệt ánh hào quang
Tạm dịch: Khắp động núi sông vươn khí tốt
Trước lầu Nhật Nguyệt ánh hào quang
Và câu: Cảnh sắc tượng Nghi Sơn Thuỷ Cửu
Nông Diêm kế Lộc Miếu đường tân
Nghĩa là: Cảnh sắc tương Nghi non nước cũ
Nông diêm nối Lộc Miếu đường thay.
(Nghi và Lộc tên là Nghi Lộc quê hương Nguyễn Xí).
Tiếp theo là mạng tường dắt cao 1,3m rộng 0,8m, dày 0,3m nối với trụ vuông cao 2,25m. Đế trụ cao 0,25m, vuông mỗi cạnh 0,9m thân trụ vuốt mỗi cạnh 0,5m,cao 1,7m, đầu trụ vuông mỗi cạnh 0,5m, cao 0,55m.
Mặt sau (mặt trong) hệ thống tam quan đơn giản, gồm những mảnh tường phẳng chạy theo kiến trúc mặt trước, riêng cổng chính cả hai mặt hoàn toàn giống nhau.
2. Khu đền thờ Nguyễn Xí
Khu đền thờ Nguyễn Xí nằm theo hướng chính Nam và cách hệ thống tam quan 120m. Trước đây quy mô Đền gồm 3 toà thượng Trung và Hạ điện làm bằng gỗ lim và mít, chạm trỗ tinh vi các đề tài tứ linh, tứ dân. Trong Đền đặt nhiều câu đối, hoành phi, ngựa gỗ và đồ tế khí, đặc biệt gian thờ đặt Long ngai bằng đồng chạm trỗ tinh vi. Ngoài Đền có Voi chầu, Tướng gác, tường bao tứ phía.
Sau hoà bình 1954, các toà Đền thành bị tháo gỡ, thất tán, phần bị hư hỏng vì do không có người bảo quản, riêng hệ thống tam quan cơ bản vẫn được giữ nguyên.
Trong những năm 1997- 1999 nhân dân địa phương góp tiền, góp công khôi phục ngôi thượng điện, nhà hương và Miếu thờ Thổ Thần.
Trước sân Đền xây tắc môn rộng 1,7m, cao 1,4m, dày 0,2m. Bên phải là Miếu Thổ Thần thiết kế kiểu chiều dọc hướng Tây, hai mái lợp ngói, phần hiên mái trước đổ Bê tông, mái dài là 2m, rộng 1m đặt lên 2 trụ 0,24 x 0,18m. Toàn bộ ngôi Miếu dài 2,85m, rộng 2m, cao 2,6m. Mặt trước Miếu trổ cửa vòm cao 1,1m, rộng 1m, 3 phía còn lại xây gạch trát vữa xi măng.
Nằm cạnh miếu thổ thần là nhà hương ngoảnh hướng tây nhìn ra sân đền vuông góc với thượng điện, gồm hai gian, mái lợp ngói ximăng, tường xây bốn phía, vì kèo gồm một quá giang dài 4m, rộng 0,2m, dày 0,12m gác qua phải bức tường dọc đỡ vì kào mái chia mặt bằng nhà làm 2 gian, rộng lòng gian 3,7m x 2,9m và 3,7m x 2,8m. Mặt trước trổ một mặt ra vào cao 2m, rộng 1,15m và một cửa sổ 0,8m x 0,8m. Toàn bộ ngôi nhà dài 6m, rộng 4m.
Bên phải và bên trái là mặt trước thượng điện xây tường dắt kiểu hai cánh gà, hai bên đắp nổi hai tướng gác và hai ngựa chầu. Tướng gác mặc áo giáp đầu đổi mũ nồi có chóp, chân đi giày cao cổ, hai tay chống vào hông, mặt trông dữ tợn, có lẽ đắp theo một tượng gác đã đắp nổi ở tam quan. Tượng đắp nổi trong ô tường rộng 1,2m, cao 2,3m, trên đầu có mái che giả ngói; bờ nóc đắp rồng chầu mặt nguyệt cao 0,3m. Tượng ngựa đắp nổi trong ô tường dài 2,8m, cao 1,75m, dày 0,2m. Ngựa trong tư thế đứng, hình cân đối, một chân trước co và có yên cương đầy đủ.
Thượng điện xây gạch kín 3 mặt, gồm hai gian thiết kế kiểu chiều dọc diện tích lòng gian là 3,8m x 2,8m và 3,8m x 2,6m. Giữa hai gian có hai cột trụ tròn bằng bê tông, đường kính 0,25m, xung quanh trụ đắp nỏi hai con rồng quấn từ trên đỉnh trụ. Đầu trụ tạo vóm cuốn, phía trên xây gạch thay vì kèo đỡ mái. Kết cấu mái gồm hệ thống xà gỗ bằng bê tông chạy suốt hai gian, phía dưới mái đổ bê tông trực tiếp lên tường dọc; hai mái đổ bê tông và dán ngói vảy. Bờ nóc đắp nổi rồng chầu mặt nguyệt thân hướng ra ngoài, đầu quay vào giữa. Hai bờ chạy mặt trước thượng điện cũng gắn đôi rồng vươn lên đỉnh nóc chầu mặt nguyệt. Mặt trước tạo ba cửa vòm; cửa hai bên cao 1,7m, rộng 0,6m, cửa vòm ở giữa cao 1,95m, rộng 1m. hai bên cửa vòm chính khắc câu đối chữ Hán: “ Khai quốc công thần danh vạn thế, Lê triều thượng tướng tích thiên thu”. Trên mặt tường đỉnh vòm giữa đắp nổi bức cuốn thư, khắc 4 chữ Hán: “ Lê triều chính khí”.
Gian trong thượng điện xây bàn thờ Nguyễn Xí chia làm 3 cấp: Hương án dài 1,5m, rộng 0,7m, cao 1,15m; giường thờ dài 1m, rộng 0,9m, cao 0,95m. Án thư dài 1,5m, rộng 0,75m, cao 1,15m. Trên án thư đặt long ngai bằng đồng hết sức cầu kỳ và tinh vi, hai tay ngai chạm hai đầu rồng trông uy nghiêm mà rất gần gũi. Lòng văn khắc chữ Hán: “ Tiền Lê triều khai quốc công thần kiêm phụ chính tứ triều thượng tướng quân Nguyên quý công”. Đây là cổ vật quý hiếm “ có một không hai” ở Hà Tĩnh và cũng hiếm có trong cả nước. Trước bàn thờ treo bức cửa võng bằng vải nỉ màu đỏ thêu hồng, phượng và ba chữ Hán: Đức, Lưu, Quang.
Đồ thờ còn có một bát hương bằng gốm nung cổ màu nâu, chạm trổ tinh vi, một bát hương bằng sứ men lam và một số đồ thờ khác.
Nguyễn Đình Nhất
