Nguyễn Thiếp sinh ngày 25 tháng 8 năm Quý Mão (1723). Tên huý là Minh, tên tự là Quang Thiếp. Cao tổ của ông là tiến sĩ Nguyễn Bật Lãng (Bảng Nhãn dưới thời Lê Thần Tông, niên hiệu Thịnh Đức năm 1633, quê tại làng Cương Gián, Nghi Xuân, Hà Tĩnh). Trong một lần khi về thăm và tìm lại gia phả tổ tông(1754) La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp đã viết “Tổ tiên ta ngày xưa ở tại làng Cương Gián, phía sau làng là núi Hồng đồ sộ, phía trước làng là biển cả mênh mông, bàn nước hoa viên mượt mà 1 như dải lụa uốn lượn quanh làng. Đây là một làng quê đông người nhiều của…” và Ông khẳng định: “Họ ta vốn gốc từ Diêm Phá, thuộc tỉnh Thanh vất vả vào đây, mến yêu cảnh vật nơi này, cần cù lương thiện vui vầy làm ăn”.
Nguyễn Thiếp sinh ra và lớn lên ở làng Mật Thôn, xã Nguyệt Ao, tổng Lai Thạch, huyện La Sơn, trấn Nghệ An (nay thuộc huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh). Ông có nhiều danh hiệu như: Lam Hồng Dị Nhân, Lạp Phong Cư Sỹ, Hạnh Am, Hầu Lục Niên, Lục Niên Tiên Sinh, Điên Ẩn, Cuồng Ẩn, La Giang Phu Tử…, nhưng biết đến nhiều nhất vẫn là La Sơn Phu Tử. Là con của một gia đình thuộc dòng dõi vọng tộc, cháu của Lưu Quận Công. Thân mẫu thuộc dòng dõi họ Nguyễn Trường Lưu,Can Lộc, con cháu của Nguyễn Huy Oánh và Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Hành. Lúc thiếu thời Nguyễn Thiếp nổi tiếng văn tài lỗi lạc, theo học chú Nguyễn Hành(tiến sỹ khoa hội và khoa đình năm Quý Sửu 1733).
Năm 21 tuổi (1743) ông đậu giải nguyên Hương Cống và “nhất cử thành danh”. Được bổ nhiệm làm Huấn đạo ở huyện Lương Sơn(phủ Anh Sơn,Nghệ An), sau đó được bổ nhiệm làm tri huyện Thanh Chương. Năm Mậu Tý 1768, Nguyễn Thiếp lúc đó đã 46 tuổi xin từ quan về quê, cất nhà lập trại trên núi Thiên Nhẫn sống ẩn dật đọc sách, làm thơ, nghiên cứu lý học. Có tài mà không ra giúp nước, chúa Trịnh nhiều lần mời ra trọng dụng, nhưng vì ông can gián chúa Trịnh đừng tiếm vị vua Lê, nhưng ảnh hưởng không đến đâu nên ông lại quay về núi. Lúc này vua Lê già yếu, trong nam Nguyễn Huệ đã lấy được thành Phú Xuân, thừa thắng lấy cả thành Thăng Long với danh nghĩa phù Lê diệt Trịnh.
Năm 1775 Trần Văn Kỳ, một cận thần của vua Quang Trung ra Thăng Long chiêu mộ sỹ phu Bắc Hà về với nhà Tây Sơn. Khi Trần hỏi Nguyễn Nghiễm một bậc nguyên lão khả kính về nhân tài của đất Việt thì được trả lời “đạo học sâu xa thì Lạp Phong Cư Sỹ, văn phong phép tắc thì thám hoa Nguyễn Huy Oánh, còn thiếu niên đa tài, đa nghệ chỉ có Nguyễn Huy Tự”. Năm 1786 Quang Trung chinh bắc lần thứ nhất và đã viết thư mời nhưng ông không hợp tác vì cho rằng mình là thần tử nhà Lê. Bị khước từ, Nguyễn Huệ nói: “Hay tiên sinh cho chúng tôi là đám người bình dân vô học, không đủ khả năng mưu đồ quốc gia đại sự, dẹp loạn yên dân”. Nguyễn Thiếp trả lời “Bi nhân không có những nhận thức sai lầm lệch lạc như thế bao giờ…”. Lần này Bắc Bình Vương kéo quân ra bắc hà đánh cho chúa Trịnh một trận tơi bời, khi trở về Nghệ An ghé vào yết kiến Nguyễn Thiếp, Nguyễn Huệ nói “Tiên sinh đã chịu nhìn nhận tôi là một tay anh hùng chưa?” Nguyễn Thiếp trả lời thản nhiên “Ngươi có thể trở thành một tay anh hùng cái thế, mà cũng có thể một tay gian hùng, vấn đề còn tùy thuộc vào việc làm tối hậu của ngài lần này quyết định” “Họ Trịnh là 1 thứ quân phiệt hoán đoạt, lấn át hết quyền hành nhà Lê nay ngài ra bắc đánh dẹp họ Trịnh chỉ có mục đích phù Lê mà thôi như vậy ngài là 1 vị anh hùng muôn thưở. Ngược lại nhè vào lúc nội bộ rối ren của đối phương, để nổi lên giành quyền cướp nước cho mình và anh em mình thôi, như vậy là kẻ gian hùng chứ sao!”.
Tháng 5, năm 1788 lần thứ 3, khi Quang Trung lên ngôi Hoàng Đế, nghe tin Lê Chiêu Thống vội vã sang Tàu cầu viện 20 vạn quân Mãn Thanh bắt đầu giày xéo nước ta, Hoàng Đế Quang Trung liền hùng dũng kéo quân ra bắc. Đích thân Nguyễn Thiếp đã vào tận núi Hoành Sơn đón tiếp ngài. Vừa găp vua Quang Trung, ông nói “Hai lần trước sở dĩ tôi khước từ ngài là vì vấn đề vua Lê với chữ trung trong luân lý, nay Lê Chiêu Thống đã rước voi về giày mả tổ, ông ta đã trở thành tên phản quốc rõ ràng. Là một người có ít nhiều hiểu biết tôi có bổn phận hết sức giúp ngài đánh bại lũ giặc Mãn Thanh, cứu lấy giang sơn”. Vua Quang Trung hết sức vui mừng, mời tiên sinh ngồi vào ghế quân sư, từ đó ông cùng vua Quang Trung vạch ra những đường lối chiến lược, chiến thuật đánh tan quân Mãn Thanh xâm lược như: tuyển mộ thêm lính ở đất Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh; Kế hoạch hành quân nhanh, bí mật, bất ngờ bằng phương pháp cáng võng, hai người khiêng một người khi mệt lại đổi nhau, thần tốc tiến về Thăng Long đập tan 20 vạn quân Thanh tạo nên chiến thắng Đống Đa lịch sử. Sau chiến thắng đó, vua Quang Trung cho tiến hành cải cách hành chính đưa Nguyễn Thiếp lên chức viện trưởng viện Sùng Chính chỉ đạo việc dịch các sách từ chữ Hán ra chữ Nôm. Ông chủ trương dùng chữ Nôm thay chữ Hán trong các công văn, sắc dụ. Ông còn phiên dịch bộ sách tứ thư (Đại học, Luận ngữ, Mạnh Tử, Trung Dung) và bộ ngũ kinh(Kinh Thượng Thư, Kinh Thi, Kinh Lễ Ký, Kinh Xuân Thu, Kinh Chu Dịch). Tiếc rằng khi vua Quang Trung mất triều Nguyễn Tây Sơn bị ảnh hưởng tư tưởng Tống Nho, các sỹ phu cắm đầu vào chữ Hán, thơ, phú, Kinh Nghĩa Tứ Lục nên những tác phẩm có giá trị của Nguyễn Thiếp không được ấn hành và bảo tồn. Chính Nguyễn Thiếp còn tham mưu cho vua Quang Trung chọn vùng đất núi Dũng Quyết bên bờ sông Lam (Nghệ An) làm Phượng Hoàng Trung Đô, nhưng việc này đã không thực hiện được. Vua Quang Trung mất, vua Cảnh Thịnh mời ông vào Phú Xuân nhưng sau đó cũng chẳng giúp được gì cho cơ đồ Tây Sơn.
Nguyễn Ánh với sự trợ giúp của quân Xiêm đã đánh bại nhà Tây Sơn. Hạ xong thành Phú Xuân, Nguyễn Gia Long vẫn có ý mời Nguyễn Thiếp làm cố vấn nhưng ông không nhận lời viện lẽ tuổi già sức yếu. Cuối cùng vua Gia Long cấp phu cáng , hành lý cho ông về quê nhà dưỡng lão tới lúc lâm chung.
Cũng như các vị tiền bối đạo hạnh cao niên và không màng danh lợi, Nguyễn Thiếp được người đương thời tôn làm Phu Tử uy tín lẫy lừng. Ông không có địa vị khoa bảng cao, chỉ dạy học và lui về ở ẩn, ông không thích lối học từ chương mà đề ra phương châm giáo dục “Học cho rộng rồi ước lược cho gọn, theo điều học mà làm. Họa may nhân tài mới có thể thành tựu, nước nhà nhờ nó mà yên”.
Ngưỡng mộ tinh thần và trí tuệ tuyệt vời của ông,tiến sỹ Bùi Bật Trực đã ca ngợi:
“Tứ hải ngưỡng cao Thiên Nhẫn đỉnh
Cửu trùng trọng vọng Lục Niên Quan”
Nghĩa là:
“Bốn biển ngẩng cao nhìn lên Thiên Nhẫn
Chín bể Rồng, trọng vọng cửa Lục Niên”
Đinh Quang Thiện
