Ông bưu tá dựng cái xe đạp cà tàng của mình vào bụi cây bần hảo nhà dì Dái Căn, chiếc xe của ông chẳng có gacđờbu, gácđớsen, chẳng có phanh chuông gì cả, bàn đạp đôi bêđal làm bằng gỗ lim, nhìn chiếc xe giống như người đàn ông cởi truồng, ấy thế mà ông rong ruổi khắp cả cái huyện này để đưa thư. Người dân vùng này ai cũng quen biết ông nhưng không ai nhớ tên ông là gì, bởi vì cái tên của ông đã hòa quện vào cái xe đạp cà tàng và cái xắc cốt đựng thư màu đất sét. Ông rút cái điếu làm bằng con ốc biển từ chiếc áo bộ đội đã bạc màu, vê một điếu thuốc lào nhét vào miệng ốc. Cái bật lửa dở chứng bật mãi mà không ra lửa vì khô xăng. Dì Dái Căn chạy vào bếp chổng mông thổi vào đống giúm hy vọng thắp lên ngọn lửa để ông bưu tá rít điếu thuốc lào. Do cúi thấp quá nên chiếc mấn cập đã sờn của dì bị bung ra, thật may lúc này ngọn lửa đã cháy bùng lên. Ông bưu tá “làm” luôn năm điếu, khói bay đặc quánh một góc nhà. Ông thong thả cầm bức thư đưa lên xem để đọc cho dì Dái Căn Nghe, nhưng rồi tay ông run lên, mặt ông biến sắc khi ngay dòng đầu tiên là một hàng chữ nghuệch ngoạc của người nào đó báo tin thằng Nhân đã hy sinh ở phía nam sông Thạch Hãn tỉnh Quảng Trị. Dì Dái Căn tưởng ông bưu tá say thuốc lào . Ông bưu tá lấy lại bình tĩnh và đọc một đoạn thư do ông sáng tác để giấu kín cái việc khủng khiếp đó xảy ra. Bức thư này khi tới tay dì Dái Căn đã là xấp xỉ sáu tháng rồi, cái dấu đầu tiên đóng trên phong bì thư của bưu điện là ngày rằm tháng giêng, mà bây giờ sắp đến ngày xá tội vong nhân rồi. Ông bưu tá dấu kín việc này bởi đó chỉ là nguồn tin từ một lá thư. Cái việc hệ trọng này chỉ có nhà nước thông báo bằng một cái giấy báo tử mới có giá trị. Dì Dái Căn mù chữ, cả làng này cùng trang lứa với dì căn đều thế cả. Tội nghiệp, khi nghe đoạn thư của ông bưu tá sáng tác dì rơm rớm nước mắt: “ mẹ ơi ở nơi chiến trường xa xôi này con nhớ mẹ vô cùng, hình ảnh cái lưng còng của mẹ bên cái xa quay tơ dệt lưới làm cho con ước ao có một ngày nào đó ,khi chiến tranh kết thúc, con sẽ về xây cho mẹ một căn nhà, xung quanh là những hàng dừa mẹ ạ.” Dì nói với ông bưu tá: “năm nó sinh ra cũng là năm cha nó theo các lái đi trẩy tận Nam Định, từ đó ông không về nữa, tôi côi cút nuôi con một mình, tôi kém ông đến mười tuổi. Nghe đâu ông phải lòng một người đàn bà ngoài bắc, nếu còn sống năm nay ông đã ngoài sáu mươi rồi ông ạ.” Ông bưu tá đăm chiêu nhìn những đám mây bay lững lờ trên núi hồng lĩnh, những mảng màu mờ nhạt của khói lam chiều gợi cho ông những kỷ niệm ngày ấu thơ, ông kể với dì Căn : “ quê tôi vốn ở tận Hải Phòng, sau ngày cải cách ruộng đất cha tôi bị cách mạng bắn chết vì nhà tôi có quá nhiều ruộng lại còn có cả một cái nhà máy xay lúa. Cha tôi bị buộc tội là cường hào gian ác, là tư sản. Tôi nhớ như in, hôm ở sân đình người ta lôi cha tôi ra giữa đình đấu tố, họ tố đầy những chuyện vô lý, nào là: cả nhà tôi đến bữa ăn cơm thịt lợn, còn họ những người làm thuê chỉ được ăn mắm tép kho. Nào là bắt họ phải cật lực làm việc ngoài đồng không được nghỉ ngơi, ốm đau thuốc men lúc có, lúc không……những lúc đó cha tôi vẫn bình thản. Tôi biết cha tôi tin vào số phận con người, cha tôi thường nói: có người tội ác chất đầy nhưng họ vẫn nhởn nhơ sống, có những người sống đạo đức tư cách, suốt đời làm việc thiện thì lại chuốc phải những đắng cay oan ức. Có người nói ông trời công bằng lắm, nhưng cũng có người ngước mặt lên trời nói , sao ông trời không lấy sự công bằng cho chúng con được nhờ. Ngày cha tôi bị hại, gia đình tôi ly tán , mẹ tôi lâm bệnh qua đời khi chưa mãn tang cha tôi. Tôi xin đi làm dân công hoả tuyến, vì giỏi đi xe đạp nên tôi được cử làm giao liên, và như bà biết đấy bây giờ tôi là người đi phân phát tình yêu đến cho mọi nhà. Ông nói, dì cứ yên tâm, con người có số, nó như đôi dày , cái áo đều có số cả. Giàu sang, bần hàn đều do số phận con người.” Ông bưu tá như một triết gia, ông nói đông tây kim cổ, ông kể chuyện trên làng , dưới huyện, chuyện ông phó chủ tịch xã ăn trộm lạc của hợp tác xã, chuyện bà hội trưởng phụ nữ xã chửa hoang, chuyện báo đài oang oang nói về cánh đồng mười tấn mà người dân thì ăn hạt bo bo. Chuyện ông bí thư thôn có con riêng với gần chục bà trong xã….. Ông thao thao bất tuyệt cốt để làm di Dái Căn vui, rồi ông sực tỉnh khi nhìn thấy mảng đùi trắng lộ ra sau cái mấn bị rách của di Căn lúc thổi lửa cho ông hút thuốc. Dì Dái Căn cầm cái vỉ đập ruồi trong tay, vừa nghe ông bưu tá kể chuyện, vừa tiêu diệt những con ruồi đen như hạt đỗ. Dì nói : Tôi cũng tin là con người có số phận, nhưng sống ở trên đời này phải làm điều tốt thì con mình mới có phúc, phải thương yêu đồng loại mới có được phước lành, vậy thì cái phúc ở đây, nếu có thì có liên quan gì đến số phận không, thưa ông ? Nếu ta mãi mãi làm việc tốt, không ăn trộm của dân, không đè nén dân lành, không làm điều oan khuất mà chẳng may số phận mình được xếp vào loại đen đủi thì có phải bất công không? Như vậy giữa cái số phận con người và cái bản năng sống của nó có được chi phối bởi đạo đức con người không. Nghe những vấn đề dì Dái Căn đặt ra thì không ai bảo bà là người mù chữ. Ông bưu tá lại thèm thuốc lào, dì Dái Căn lại khom mình thổi lửa. Câu chuyện cứ thế kéo dài cho tới trưa, khi mà con chim chèo bẻo đã báo hiệu mùa đông sắp về trên đỉnh núi mồng gà. Cánh cửa rèm khép lại, chiếc xe đạp không phanh ,không chuông, không gác đờ bu được đưa vào dựng cuối bếp, ngôi nhà dì Dái Căn im ắng, thỉnh thoảng phát ra vài tiến kèn kẹt từ chiếc chõng tre đặt ở trong buồng.
Hoà bình rồi mà thằng Nhân vẫn chưa về, dì Dái Căn ngày nào cũng chạy xuống uỷ ban để dò la xem có ai biết gì về tin tức con bà không nhưng tất cả chỉ là sự im lặng. Chờ mãi, càng chờ càng biệt tăm. Dì ngửa mặt lên trời như muốn khẩn cầu thánh thần độ lượng cứu giúp cho dì biết thằng Nhân còn sống mà trở về không. Dì mua mấy thẻ hương, sắm ít lễ mọn quỳ trước từ đường họ Hoàng kêu van những mong rằng tổ tiên độ trì cho con cháu. Rồi dì lại sực nhớ đến ông bưu tá , người bạn già mấy lâu nay chia sẻ cùng bà những vui buồn thường nhật. Dì nhờ ông bưu tá đèo vào uỷ ban tỉnh để thăm dò nhưng ở đó cũng chỉ trả lời vô cảm rằng : Chúng tôi không có tin gì đồng chí Nhân, bà có thể ra Hà Nội, tìm đến cục chính sách của bộ quốc phòng mà hỏi, có người trong ban chỉ huy quân sự tỉnh cảm thông chút ít thì mách dì nên đi tìm nhà ngoại cảm để được chỉ dẫn, cứ thế ngày này qua ngày khác thằng Nhân vẫn biệt vô âm tín. Còn ông bưu tá vẫn bí mật với dì bức thư sét đánh năm nào, không phải ông độc ác với dì mà ông thương dì, nếu nói hết sự thật về bức thư thì chắc dì sống nổi với cái tin dữ dằn kia. Hơn nữa thời đại này người ta chỉ coi cái triện dấu đỏ mới là pháp lý, nhỡ nói ra, biết đâu cái bức thư kia lại là đầu mối tìm ra cái gốc con cái địa chủ mà lâu nay ông bưu tá giấu nhẹm chính quyền.
Mặt trời mùa đông tròn to như cái nong đang dần khuất sau mỏm núi Gâm, bóng chiếc xe cởi truồng của ông bưu tá đổ dài trên sân nhà dì Dái Căn, con chó mực nhà dì ăng ẳng vài tiếng với ông khách quen, khói hương trên bàn thờ nghi ngút, ông bưu tá nói với dì Căn bằng ánh mắt buồn bã : Bà hãy thắp lên đây nén hương của một người mẹ, nếu nó còn sống thì sẽ có ngày trở về, nếu nó đa ra đi thì nhớ ngày này mà về với mẹ. Dì Dái Căn sụt sùi khóc,dì vịn vào cánh tay gầy guộc của người bạn già và thầm cám ơn ông đã chia sẻ cùng bà những đau thương ,mất mát. Bà đi xuống bếp, còn người bạn già vội rút bức thư từ túi áo để xuống bàn thờ và không quên nhấc cái bình hương đè lên.
Ngoài đường quan, mấy ông cán bộ xã đi họp về đang trao đổi nhỏ to về việc xây dựng đài liệt sĩ, kế hoạch bán đất trước cửa trường học, chuyện thu phí của người đi lao động nước ngoài….Chuyện của những câu chuyện thời…. dân làm chủ.
Đặng Văn Thảo
