Tuổi thơ chúng tôi gắn liền với Xã ta cùng những trò chơi như đánh khăng, đánh gụ, đánh bi, đánh đáo, chạy xe bò vừng…Thế hệ 7X như tôi trở về trước tranh thủ vừa đi học vừa đi nạo nghiêu, kéo lái sáu, làm nón… Nhưng nay thì khác, sướng hơn nhiều. Học sinh có đồng phục, đi học có bố mẹ đưa rước, các trò chơi thường là lướt web, chát, game trực tuyến. Xã ta nay cũng khác, thay da đổi thịt, nở mày nở mặt. Từ điện, đường, trường trạm, nhà cửa, phương tiện đi lại, văn hóa giải trí, quán sá ăn uống, tiệc tùng liên hoan, ma chay, cưới hỏi v.v.. tất tần tật đều thay đổi xứng đáng với danh hiệu “Xã anh hùng trong thời kỳ đổi mới”.
Nhớ lại thời học cấp 1, cấp 2 ở trường làng. Con đường dẫn đến trường là các xóm nhưng xóm được học sinh chọn đi nhiều nhất là Xóm Hồng. Có lẻ do Xóm Hồng tương đối sạch, có nhiều bóng mát; Dọc hai bên bờ có cây “Chu me” và ngắm nhìn hai vườn ổi, táo; Đi từ Xóm Hồng có thể leo bờ rào của UBND xã để đi băng đến trường và còn có mục đích là chơi trò lia đá mỏng, ống trảng trên mặt hồ. Ai muốn học cấp III phải lên trường Nguyễn Du ở làng Tiên Điền. Nhà xa phải ở trọ, ai đã từng học cấp III ở Nghi Xuân thì ít nhiều mang ơn những gia đình ở Tiên Điền đã cho học trò trọ học (không hề mất tiền), nhiều gia đình có “thâm niên” về việc này. Đi học xa nhà, đầu tuần mang gạo, thức ăn đi, cuối tuần về, cứ đều đặn như vậy suốt 3 năm. Con đường từ nhà lên huyện Nghi Xuân học cấp III gió bụi về trời nắng, lầy lội về trời mưa. Đầu tuần, những hôm mưa rét, sáng sớm đã phải lọ mọ đi. Gặp hôm mưa to, gió lớn xe đạp ngược gió, đến trường vào lớp học tay lạnh cóng, không “dúm được”, không cầm được bút mà viết. Vậy nhưng kết thúc 3 năm, thi xong Tú tài thì một số học lên cao đẳng, đại học, không thì về quê làm đi xuất khẩu lao động. Nhờ xuất khẩu lao động mà Xã ta thay đổi hẳn. Nhà này có con đi, rồi nhà kia cũng theo đi; Anh em, bà con, xóm giềng, ai có điều kiện kinh tế thì cho nhà khác vay mượn để làm thủ tục đi; Chính quyền, Quỹ tín dụng tạo điều kiện để con em đi… Cứ vậy thành ra “Làng xuất khẩu lao động giàu nhất nước”. Đi xuất khẩu lao động trở thành nghề chủ đạo nên những nghề ở Xã ta như kéo lái sáu, nạo nghiêu, làm nón… nay rất ít người làm. Nạo nghiêu và bủa lái sau là nghề có động tác “đi thụt lùi”. Khi nạo “trắc” thì cúi xuống mò. Có lúc “trắc” đúng nghiêu nhưng cũng có lúc “trắc” phải vỏ, đá. Gặp hôm lắm nghiêu thì cứ thụt lùi, thụt lùi từ Xã ta xuống đến Lẹch, giáp Yêm Điềm cũng được đầy vợt. Nghiêu ngán, nghiêu lòn, nghiêu hoa, nghiêu mật… nấu canh với Rau Bầu rất ngon. Vỏ nghiêu sau khi đã lấy ruột thường đổ sau hè nhà cho khỏi nước trọt xói, vỏ nào to thì úp xuống đất ở gần chổ rửa đọi, thỉnh thoảng trẻ con lại móc lên chơi trò “đập ốông trạng”. Bủa lái sau thì khác, Tổ trưởng đứng đầu các Tổ Các Cố. Khi Tổ trưởng quyết định “bủa trổ” thì Lênh Em có nhiệm vụ đi kêu các Tổ viên. Lênh Em còn có nhiệm vụ là “đạp trì” khi “nẫu”. Kết thúc trổ bủa lái, được bao nhiêu thì chia “Cá lô”. Vị trí Tổ trưởng, Phụ lão, Tổ viên, Lênh Em, dân đi “thép”…đều được chia theo công sức, nhiệm vụ của mỗi người. Lênh Em chỉ cần qua một vòng “gạn” là các Tổ viên cứ đến phần của mình mà lấy. Ai tham gia Tổ Các Cố còn được phân chia đất trồng khoai, trồng lạc. Bên cạnh Máo bán, Đồng đen ăn, Mực để dành thì cùng với khoai, lạc là những sản phẩm có được từ Tổ Các Cố. Xã ta còn có nghề làm nón. Từ già đến trẻ, ai cũng có thể làm được nón. Nón đẹp làm rất công phu và bán được đắt. Còn nón bình thường khi bán cũng được “vài trữ”, đoong được lô gạo, mớ rau…. Phải công nhận rằng làm được cái nón phải qua nhiều công đoạn, có đến gần chục công đoạn chứ không phải chơi. Ví dụ như: Chẻ tre, chẻ ná, vót vènh, bóc lá, là lá, xâu lá, xuây, nức, cặp, đi chin dít… Mỗi công đoạn có cái khó của nó. Nón làm xong bán ở chợ quê hoặc vô chợ Huyện, lên chợ Đình. Ai làm được nón đẹp thì có người đặt Nón Cưới cho “du” khi về nhà “dôông” (con gái đội nón khi về nhà chồng). Loại nón này ở trong có lót chữ “Trăm năm hạnh phúc” hoặc đôi bồ câu, nhìn rất đẹp. Xã ta làm nón thì đơn giản là kêu làm nón. Còn các xã làm nón họ còn gọi là nghề “Xỏ lá”.
Tết nay về ta xem đá ban, nay đá ban ở Xã ta không giống đá ban lớp, đá ban xóm, đá ban xã ta với Xuân Hoa, Xuân Liên nữa. Mừng Đảng, mừng Xuân hàng năm Xã ta có Giải bóng đá truyền thống do Cươnggián online phối hợp tổ chức. Thành lập các đội bóng, chia bảng, bốc thăm, đá vòng loại hẵn hoi. Tên một số đội bóng gắn liền với “Nhà tài trợ” là các mạnh thường quân đang lao động, học tập ở nước ngoài như Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản… còn lại là các đội bóng của sinh viên Xã ta ở Vinh, Đà Nẵng, Hà Nội, Sài Gòn. Đúng là lắm lúc “Sướng quá không biết mần răng chổ khổ”, có đứa còn bàn tết ni về đẻo gụ để đánh. Mà phải chọn loại gổ Si, gổ Sang để gụ đánh xuây lâu và u. Có lẻ đó chỉ là ý kiến để “Hoài niệm”, chứ giờ thì “Xung phỏng khước nấu động” rồi. Nghe qua thì giống như tiếng Lào, tiếng Miên. Nhưng nói lái lại là “Xong phủng không nấu được”. Chắc có lẻ trật Cầu Rảo, Tết sẽ về với chúng ta. Haha.
Trữ Bạc Thịt – Xuân 2013
