Lời tâm tình với con sông quê hương

Quê hương giục giã tôi đã lần từng bước tập đi, tập bơi để bơi lội tắm mình trên Rào Mỹ Dương, trên biển thân yêu và từng bước leo lên Hồng lĩnh để thỏa khát khao ngắm giang sơn gấp vóc quê nhà. Đẹp lắm rất nhiều người đã ca ngợi. Tôi không biết Ông Tế Hanh đã đắm đuối vì con Sông Trà Khúc của ông như thế nào còn tôi với dân làng Cương thì Rào thân thương gắn liền như khúc ruột mình. Rào bắt nguồn từ những dòng suối nhỏ từ Hồng Lĩnh xã Xuân Viên uốn lượn chảy qua các xã ven núi Hồng như Xuân Mỹ, Cổ Đạm, Xuân Liên về Cương Gián nhận thêm nước bao nhiêu suối nữa từ rặng núi Hồng phía tây đổ rồi chảy ra Cửa Lạch Đồng Kèn Cương Gián.

Ảnh rào Mỹ Dương năm 1947 do Cụ Nguyễn Ngọc Thạch vẽ.

Trước thời mở cửa Rào trong xanh như dải lụa soi bóng nước non Hồng mênh mang dần ra bể, bồi đắp nên phù sa châu thổ hẹp ven biển các xã nó đi qua, hình thành nên nền kinh tế nông nghiệp trù phú cho Xuân Viên, Xuân Mỹ, Cổ Đạm, Xuân Liên và nền nông nghiệp cũng như ngư-thương bến của Cương Gián với cả nước và là bến nước thân thương cho các làng xã Rào chảy qua tắm giặt.

Đứng trên đỉnh Núi Hồng nhìn xuống ta sẽ thấy Núi Hồng-Rào Mỹ Dương như con Rồng uốn lượn đuôi ở Xuân Lĩnh- Xuân Viên, lưng bụng là núi sông Xuân Viên, Xuân Mỹ, Cổ Đạm, Xuân Liên, Cương Gián, đầu là vùng núi Hàm Rồng Thôn Song Long Cương Gián. Còn miệng là Cửa Lạch Đồng Kèn. Tâm linh Rào gắn với rất nhiều đền miếu thờ ven sông bên núi hay di tích vẫn còn và mới được các xã cho tu bổ lại.

Căn cứ vào những địa danh bao đời người dân Nghi Xuân đã đặt ta có cơ sở để cho rằng người Việt xưa đã quan sát rất kĩ khi tụ về sinh cơ lập nghiệp trên vùng đất ven biển lưu vực Rào, tạo nên nền văn hóa đặc sắc nửa ngư nghiệp buôn bán, nửa nông nghiệp với những điệu hò, ca trù, ca dao…tuồng và những danh nhân đã làm rạng rỡ đất nước Nguyễn Xí, Nguyễn Thiếp Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ…

Núi Hồng Lĩnh đoạn Cương Gián như cánh cung hướng ra Biển Đông. Tựa lưng sau xa còn có dãy Trường Sơn hùng vĩ. Chỉ tiếc đồng trước mặt quá chật hẹp và Rào đoạn chảy qua Cương Gián lại lượn ra đông xói vào vùng trung tâm xã nằm trên giải cồn cát sóng khum cao tự nhiên giữa Rào và biển từ Cầu Rạo xuống Lạch Đùng Kèn trấn chặn. Thế ấy như móng vuốt rồng giương móc vào trung tâm xã. Phải chăng vì thế mà người Cương Gián cứ xa quê mới góp công phất xã lên được?

Để phát triển kinh tế nông nghiệp trong thời kì xây dựng chủ nghĩa xã hội cần ngăn mặn xâm lấn và hóa ngọt đất đồng bằng ven biển nhà nước ta đã cho xây Cống Đá Bạc (CĐB) ở thôn Đại Đồng Cương Gián đã tiết chế lưu thông Rào.

Tốc độ độ thị hóa rất cao của các xã đặc biệt là Cương Gián. Tiểu công nghiệp, tiêu dùng rác khó hủy như bao bì nhựa, thủy tinh,…xả bậy ra sông tích lũy ngày càng nhiều do đa số nhân dân ven Rào từ nền kinh tế nông nghiệp thấp đi lên phải vật lộn sinh nhai nên ý thức bảo vệ môi trường còn hạn chế.

Huyện và các xã ven sông cũng chưa có được một giải pháp đồng bộ khả thi để bảo vệ gìn giữ cứu lấy vẻ đẹp vốn có lâu đời của Rào Mỹ Dương, tạo nên thảm nạn ô nhiễm sông đặc biệt nghiêm trọng hạ nguồn thuộc xã Cương Gián.

Về ý kiến phá bỏ Cống Đá Bạc(CĐB).

Theo hiểu biết rất hạn hẹp của tôi thì ta nên tu bổ lại đê điều và làm các cống nhỏ hai bên sông cho tốt trước, làm to rộng các cửa CĐB để Rào và thuyền tàu nhỏ lưu thông tự do theo con nước và xem xét kĩ kẻo nông nghiệp thất thu thậm chí ra công cốc. CĐB để ngăn triều cường bão xâm lấn.

Mới rồi tôi được nghe nói xã đang làm dự án cho vấn nạn ô nhiễm Rào là đào nắn thẳng đoạn qua xã Cương Gián.

Dự án lớn tốn kém vì phải đào lấp thay đổi dòng vận động vốn có của Rào. Tôi e địa hình núi cao thu hẹp dần đồng bằng lại phía nam đông nam huyện là Cương Gián, Rào dốc chịu xu hướng chảy tây bắc đông nam trên cát pha, xa xưa có lẽ chảy sát giải cát cao Đồng Mui, nhiều bão lũ đổ xâm thực dần về đông đến rìa tây giải cát cao xã trú ngụ bị chặn lại tạo nên đồng trũng giữa hai giải cát. Nước ta nằm trông tốp chịu biến đổi thời tiết và khí hậu khắc nghiệt nhất nên đào xong kè chỉ đoạn xã làm công viên xanh hai bên nạo vét hết rác, Rào Mỹ Dương tự do xu hướng triều bão lũ hung hãn xâm thực do hệ sinh thái rừng bị tàn phá không còn khả năng giữ nước có thể khui dòng mới ra phía xã những nơi xung yếu như ngòi Cầu Rạo vì hầu như đê kè và cống tiết lưu chỉ có ở phía đồng.

Nghề đánh cá ven bờ lụn bại, nắn thẳng Rào đất canh tác hẹp dần đang ngày một thêm bạc màu nông dân lấy gì mà ổn định cuộc sống nơi quê nhà khi mật độ dân số Cương Gián vốn đã quá cao mà dân số cứ gia tăng không kìm được?

Khơi thông Rào các đại gia, xã có thể đầu tư tàu đánh cá xa bờ, tàu vận tải dạng tự lực, xà lan tự hành nhỏ buôn bán nông sản, xi măng sắt thép vật liệu xây dựng gần xa theo con nước về bến các xã cũng như sản vật quê hương cá, ruốc, mắm, nước mắm, lạc hay cát, đá khai thác được đi các nơi tiêu thụ theo thời vụ và thời tiết hay trú bão để cho phương tiện con người tấp nập làng nghề như xưa.

Rào sạch lại là nơi ta tắm mát, hò hẹn đêm thanh trăng gió mát lành. Là nơi tôm, cua, cá, hến, von, trai, ốc…sinh sôi phát triển lại, còn là nơi phát triển nghề nuôi thủy sản. Mong sao dự án sớm trở thành hiện thực tốt đẹp như Hồ Cao Sơn.

Tuy nhiên an ninh, bảo vệ môi trường liên xã phải tuyên truyền giáo dục, để rác đúng nơi quy định, thu gom, xử lí, tiêu hủy đúng cách. Phạt tiền vi phạm môi sinh, cưỡng bức khắc phục hậu quả để đảm bảo vệ sinh chung, vẻ đẹp các làng xã và Rào Mỹ Dương.

Trao đổi với Bác sỹ Đinh Quang Thiện, Tp.Hồ Chí Minh 24/11/2012
Chu Minh