Nhớ lâu, nhớ đời

Một lần, nghe trộm thầy giáo giảng cho các anh, chị lớp trên câu tục ngữ: “Miếng ngon nhớ lâu, đòn đau nhớ đời” tôi chẳng hiểu mô tê chi cả. Phải đợi đến sau này, cuộc sống và quê hương mới dạy cho tôi thấu hiểu được câu tục ngữ đó.

Thời gian sau, vừa mới lên lớp ba được vài hôm, tôi rủ mấy đứa bạn đến lòi ăn sim. Mải mê vui chơi, nên bị trễ giờ học. Bọn tôi đành bỏ luôn cả buổi học đó. Về nhà, mẹ hỏi:

– Răng con về sớm rứa?

– Thưa mẹ! Bầy ni thầy ốm. Tôi nói dối mẹ.

Mẹ tôi không nói gì.

Sáng hôm sau, tôi đến lớp. Thầy hỏi:

– Hôm qua, sao em nghỉ học?

– Thưa thầy! em bị ốm. Tôi lại nói dối thầy.

Bỗng nhiên, cuối lớp, mọc lên một thằng mách lẻo:

– Thưa thầy! Bạn ấy nói dối. Hôm qua bạn ấy rủ cùng mấy bạn đi ăn sim ạ!

Thầy nghiêm sắc mặt. Rồi gọi tôi lên bảng và bắt chìa hai bàn tay ra. Thầy cầm một cái thước dài, vừa phang mạnh vào hai bàn tay tôi, vừa quát to:

– Từ nay không được nói dối nữa.

Tôi đau điếng mà không dám khóc.

Vừa về đến nhà. Mẹ bảo:

– Con quay mặt vào tường.

Rồi mẹ lấy ra một cái roi, vừa quất váo đít, vừa mắng to:

– Trừa ngay cái thói nói dối.

Thì ra, đã có người hôm qua nhìn thấy tôi ăn sim nên “tố cáo” với mẹ.

Cái đau lúc đó, là cái đau có tính cơ học. Sau này lớn lên, nghĩ lại, tôi lại thấy cái đau đó lớn hơn, nhức nhối hơn, đó là cái đâu tinh thần, cái đau lương tâm. Từ đó, làm việc gì, quan hệ đến lương tri, hai lần đau đó cũng nhắc nhủ tôi không được làm điều gì dối trá. Càng về sau này, khi có những chỗ đứng trong xã hội, cái đòn đau hồi đó lại càng nhớ dai và càng thêm thấm thía câu tục ngữ: “…Đòn đau nhớ đời”.
Khi còn nhỏ, ngày nào tôi cũng được thưởng thức các đặc sản truyền thống do chính bàn tay người thân mình nấu nướng, chế biến. Nào các món

: “cá rọc hầm”; “cá trích nướng”, “cá thởng nướng”; “dấm cá mu cà chua”; hay cá thập thè, eo đuôi bác mắm.. Đặc biệt là món ăn ngon thuộc loại bậc “cụ”, món độc nhất vô nhị đã thành câu hát đồng dao” Cá lẹp mà kẹp rau mưng, Con ăn một miếng cha trừng mắt lên”. Đó chính là món cá lẹp ăn kèm với lá rau mưng, một loại cây được mọc rải rác ở các bờ nương. Nghe nói, vừa qua, để bảo tồn di sản văn hóa vật thể quê hương với món ăn này, vì sợ cây rau Mưng ở Cương Gián bị tuyệt chủng do dân đào hết gốc, lấy đất làm nhà, mà mấy anh, chị quê mình ở Hà Nội đã đi sưu tầm cây Lộc Vừng để thay thế.

Do điều kiện công tác, tôi cũng được thưởng thức nhiều món ăn nhiều nước trên thế giới và đặc sản các vùng, miền trong nước. Nhưng vẫn không sao quên được cái hương vị thơm ngon, đậm đà của món ăn Cương Gián.

Mắm tép là loại sản phẩm được chế biến từ con tép đồng, chủ yếu được dùng để làm đồ chấm trong bữa ăn. Một số mắm tép có thương hiệu nổi tiếng như: mắm tép Gia Viễn, Trường Yên ( Ninh Bình); Đình Trung (Thanh Hóa); Chợ Nhu Gia ( Sóc Trăng); Chợ Hàng Bè (Hà Nội); Mắm ruốc Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định. Hầu hết các loại mắm có thương hiệu này, tôi đã được thưởng thức qua những chuyến đi công tác. Dù đó là những loại mắm tiêu biểu, nhưng đối với tôi, không có gì có thể thay thế được món ruốc lạt Cương Gián. Mỗi lần ngồi trước bát mắm tép, tôi lạị thấy hiện ra trước mắt: nhưng con ruốc gửi mầu nâu còn sống, cong mình nhảy nhót tanh tách. Rồi được các bà cho vào cái yêu, đem muối và phơi nắng. Khi ruốc chín, vắt chanh và thả ớt vào, chất hương ngọt ngào, tươi tắn của ruốc, kết hợp với hương vị chua, cay của chanh, ớt tỏa ra một mùi thơm nức, tuyệt diệu. Khi cho vào miệng thì cái ngon của nó thật đến mê hồn.

Ốc là một món ăn ngon và khá khổ biến ở nước ta. Ốc luộc lá chanh là món ốc được nhiều người ưa thích nhất. Ốc cũng được người ta chế biến thành chả ốc lá lốt, ốc chuối đậu…Ốc được phân ra ba loại chính: ốc đồng, ốc biển, ốc núi. Trong mỗi loại cũng có tên gọi khác nhau như: ốc bươu, ốc hạt mit, ốc vặn…(ốc đồng); ốc hương, ốc mỡ, ốc móng tay…( ốc biển); ốc đá, ốc xu…( ốc núi). Các loại ốc thuộc loại đặc sản nổi tiếng của các vùng, miền, được các thực khách sành ăn biết đến như: ốc hương Bình Thuận, ốc vú nàng Côn Đảo, ốc nhồi Đầm Bung (Hà Nội), ốc tù và Hạ Long, ốc xu núi Bà (Tây Ninh), ốc núi Tam Hiệp ( Ninh Bình)… Những đặc sản đó, kể cả những món ốc hương (ốc dụi) nổi tiếng nhất, tôi cũng đã được ăn. Tuy là ngon thật, nhưng chỉ lúc nào về quê ngồi lể con ốc ruốc ( uốc ruốc), tôi mới cắt nghĩa được khái niệm cái “từ ngon” của các loài ốc. Có cậu thanh niên bảo tôi, “bây giờ người ta không cần ngồi lể nữa, mà chỉ cần bỏ ra chục nghìn đồng là có thể mua được cả đọi uốc ruốc lể rồi”. Tôi bảo, “như thế là vứt đi. Hiện đại hóa cái chi thì được, chứ hiện đại hóa ăn uốc ruốc theo kiểu đó thì hỏng, thì hỏng”. Tôi giải thích cho cậu ta: ” Cái ngon của nó, còn ở chỗ cái chất thơm thơm của gai cây bòng tiết ra ở đầu ngón tay cầm gai, đầu ngón tay lại là nơi quy tụ nhiều đầu dây thần kinh xúc giác, khi đưa ruột con uốc ruốc vào miệng, cũng đồng thời các đầu dây thần kinh đó chạm vào đầu lưỡi, dây thần kinh đầu lưỡi sẽ kích thích thêm độ cao hưng phấn của vị giác và tất nhiên là sẽ làm tăng thêm độ ngon của con ốc ruốc”. Tôi hiểu điều này, nhờ một lần ở nước ngoài được một người Ấn Độ giải thích về tính khoa học phong tục ăn bốc của họ. Tôi còn bồi thêm kinh nghiệm của lớp người già về ăn ốc ruốc cho lớp trẻ như cậu ta:” Nếu đánh lẻ từng con một, tức là nuốt túc tắc, được con nào xào con nấy thì là thuộc vào loại non tay. Nếu khi lể, biết kiên trì góp cho nhiều con vào miệng, đến khi căng phồng hai má, thì nhai kỹ, rồi nuốt cái ực mới ngon. Người biết ăn theo cách đó mới được gọi là tay anh chị lể uốc ruốc”.

Bây giờ, ngồi nghĩ đến thời sống ở quê mà thấy luyến tiếc. Hồi ấy, ngồi trên đống vàng mà không biết mình giàu. Ăn miếng ngon mà không biết trân trọng cái giá trị của nó. Càng nghĩ đến nó, càng thêm nhớ và càng thấm thía câu tục ngữ: “Miếng ngon nhớ lâu…”.

Ẩm thực Cương Gián, với những món ăn ngon tuyệt hảo đó, chính là nguồn cảm hứng cho những ai quê mình muốn làm giàu ở đất thiên hạ. Rất nhiều người ở nơi khác đã biết phát huy cái lợi thế nghề truyền thống của quê hương họ để phất lên làm giàu. Thế nhưng, quê mình chưa có một ai thành công trong việc đó.

Nhớ lại cái thời mà nước mắm mang thương hiệu “Cương Gián” tung hoành khắp nơi và chiếm vị thế độc tôn trên thị trường miền Bắc, thậm chí còn sang tận Pa ri (Pháp) đấu xảo thi tài, càng thấy cái giá trị văn hóa ẩm thực của quê hương. Liên hệ đến điều đó, ta mới thấy người Cương Gián thời nay vẫn còn thua kém cha ông mình thời xưa về cách làm giàu bằng tài năng kinh doanh các sản phẩm hải sản do chính tay mình chế biến. Mặc dầu, Cương Gián thời nay rất giàu có và có rất nhiều người tài giỏi, nhất là bộ phận thoát ly đã nhiều năm, có khá nhiều người thành đạt trên con đường hoạt động chính trị, kinh doanh…như ông Chu Mận (gốc Cương Gián), , ông Hiệt, ông Tinh, ông Huấn, ông Cừ, cha con ông Hương, cha con ông Sum, cha con ông Quý, cha con ông Nho, anh em ông Thơn – Tửu, anh em ông Thảo – Hữu – Bà Loan, , anh em ông Tích – Thiện, anh em ông Thắng – Lợi, ông Mùi, ông Vượng, ông Hiền, ông Hoàng Hiền, ông Lực, ông Thông, bà Giao, bà Hương, ông Chung, ông Toản, ông Lành, ông Quyền, ông Sinh và rất nhiều người khác.

Cu Moong