Thuở xa xưa, các sách Toàn thư, Cuơng mục đều chép: đây là vùng đất cổ của bộ lạc Việt Thường, thời Văn Lang – Âu Lạc thuộc bộ Cửu Đức. Trong thời Bắc thuộc, qua các triều đại phương Bắc, khi là đất Hàm Hoan, khi là đất Dương Thành, Phố Dương… Đó là những địa danh chỉ vùng đất tương ứng một huyện, dù chưa đủ tài liệu xác định rõ ràng địa giới một huyện. Thời thuộc Minh, huyện có tên là Nha Nghi. Thời gian ấy, đã có những lần hợp nhập với huyện Lộ Bình, huyện Chi La v.v… Những lần hợp nhập như vậy, vẫn giữ tên huyện Nha Nghi. Cũng có lần dồn nhập Nha Nghi với huyện Chân Phúc, thì huyện đổi tên là thành Nghi Chân. Thời gian nước ta bị nhà Minh đô hộ không dài (1407 – 1427), nên sự dồn nhập này cũng không tồn tại lâu.
Năm Kỷ Sửu, Quang Thuận thứ 10 (1469), Lê Thánh Tông định bản đồ cả nước, tên huyện Nghi Xuân cùng địa giới của nó được hoạch định. Từ đó tới nay, trải qua hơn 5 thế kỷ, địa danh Nghi Xuân vẫn được giữ nguyên; địa giới cũng hầu như ổn định.
Cũng như những huyện đồng bằng ven biển thuộc tỉnh Hà Tĩnh, điều kiện tự nhiên của huyện Nghi Xuân cũng trải qua một quá trình lịch sử phát triển dài lâu, phức tạp, gồm nhiều giai đoạn trầm tích và kiến tạo mới, kèm theo những đổi thay về cấu trúc địa hình, về khí hậu, về sinh thực vật…
Đồng bằng Nghi Xuân vốn đã hẹp, lại bị núi Lách – núi Giằng chia cắt thành những vùng có mặt bằng và chất đất khác nhau: một vùng là đồng bằng đất cát bồi tích ven biển, dải cao xen lẫn song song với dải trũng, đất trồng màu đã kém màu mỡ lại chưa giải quyết được nguồn nước tưới; một vùng khác là đất sét và cát sét dốc tụ ven sông – chân núi, đã bị bào mòn, đó cũng là vùng trọng điểm lúa của huyện.
Bờ biển Nghi Xuân khá dài (32km). Chế độ thủy triều cùng độ mặn, độ nhiệt chênh lệch giữa bề mặt và đáy biển khá ổn định. Dòng chảy sông Lam khi đến Cửa Hội, thì chảy quặt hình cần câu theo hướng đông nam. Ngoài nguồn bổ sung nước lợ, dòng chảy ấy còn cung cấp cho vùng biển này ít nhiều phù sa và các loại phù du thích ứng với nhiều loại sinh vật biển. Đây là vùng hội tụ và phát triển của các loại tôm cá.
Là huyện ở vùng nhiệt đới gió mùa, có điều kiện thuận lợi cho cây trồng, vật nuôi, nhưng cũng là nơi “đầu sóng ngọn gió”, nếu thoát được bão biển thì lại bị gió nam Lào hầu như không năm nào tránh khỏi, chỉ gặp “ba ngày gió nam, mùa màng mất trắng”. Với khí hậu khắc nghiệt như vậy, nhưng lịch sử của huyện Nghi Xuân là cả một quá trình tích tụ, tỏa sáng về những giá trị văn hóa. Giá trị ấy được thể hiện ở những mặt sau:
1.Trong đấu tranh chinh phục, cải tạo thiên nhiên, Nghi Xuân đã tạo được một số làng tiêu biểu về cách thức làm ăn. Với hơn 21.999ha đất tự nhiên, chiếm 3,59% tổng số diện tích đất tự nhiên toàn tỉnh, dân số năm 1930 có 38.101 người, đến năm 2010 đã lên đến 95.500 người, chiếm 7,7% tổng số dân cả tỉnh Hà Tĩnh.
Nghi Xuân phần lớn sống bằng nông nghiệp, một nắng hai sương, bám chắc ruộng đồng để tồn tại và phát triển. Qua chiêm nghiệm thực tế, với sức lực và kỹ năng vốn có, họ đã tìm ra cách thức trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt một cách phù hợp. Chính nơi đây đã có nhiều sản phẩm nổi tiếng đó là khoai Phan Xá, lúa Xuân Viên, dưa đỏ Mỹ Dương, chè xanh làng Trại, cá Hội Thống, nước mắm Vạn Cương, muối Động Kèn, ruốc tươi Quần Mộc v.v…
Trước cách mạng tháng tám, làng Hội Thống (nay là xã Xuân Hội) đã nổi tiếng đánh bắt cá cho năng suất cao trong nghề “rút khơi”. Trong những năm 1980 – 1990, hợp tác xã Hùng Cường (Xuân Hội) vẫn tiếp tục phát huy truyền thống, đã được nhà nước trao tặng lá cờ đầu các tỉnh miền Bắc đạt năng suất đánh bắt cá cao nhất. Ở xã Cương Gián, nghề đánh cá “lưới mười” được cải tiến từ thuyền buồm cánh én sang buồm cánh dơi. Đặc biệt ở đây một chu trình được khép kín từ khâu đánh bắt đến khâu chế biến, tạo ra một loại nước mắm màu cánh gián, thơm ngon nổi tiếng, đã chiếm lĩnh thị trường thành phố Nam Định và thị xã Thái Bình lúc bấy giờ. Nước mắm Cương Gián được đi dự hội chợ “đấu xảo” công kỹ nghệ toàn Đông Dương tổ chức tại Hà Nội vào năm 1936. Thống kê năm 1942, nước mắm của huyện Nghi Xuân chiếm 63,7% tổng số nước mắm sản xuất và 67% tổng khối lượng nước mắm xuất bán ra các tỉnh ngoài.
Ở Hà Tĩnh, khá nhiều làng có cây ăn quả nổi tiếng, nhưng chưa đâu có loai cây hồng tiến như làng Tiên Điền, và làng Cương Gián có gần nghìn cây dừa, đạt đến mức kỷ lục về độ dày đặc của vườn cây ăn trái.
Nghi Xuân cũng là một trong những huyện có nhiều ngành nghề thủ công. Từ xưa, khá nhiều nghề đã thành nghề truyền thống: nghề đúc gang Uy Viễn, đúc đồng Tả Ao, vắt nồi Cổ Đạm, gạch ngói Đan Trường, thợ nề Tiên Điền, thợ mộc Đan Phổ, chổi đót Khải Mông, ghế mây Tiên Cầu, túi cói Yên Lĩnh.
2. Trong đấu tranh để bảo toàn, tạo lập và phát triển nền văn hoá dân tộc, Nghi Xuân đã có những cống hiến khá xuất sắc.
“Mọi sự kiện lịch sử đều sẽ qua đi, song con người và cộng đồng người thì vẫn tồn tại và lớn lên với những giá trị văn hóa quí báu của nó” (Phạm Văn Đồng)
Trên vùng đất này, trong văn hoá dân gian, vè giặm được hình thành khá sớm. Thác lời trai phường nón, như một trường ca về dặm ở Nghệ Tĩnh xuất hiện khá sớm từ làng Tiên Điền, Phong Nẫm – Phú Nhiễu, một trong những vùng quê, được coi như một trung tâm hát ca trù lâu đời nhất.
Về truyện dân gian thì Nghi Xuân là kho chứa đầy ắp các loại truyện cười, truyện trạng, truyện người phi thường như bơi lặn giỏi, gồng gánh giỏi, vật giỏi: Truyện gói cơm ông Đùng, truyện Đá Nhoi, truyện Đuổi Voi ở Trà Sơn của Lưu Quận Công, truyện Củ song mây nấu thịt cói của Nghè Mậm, cho đến truyện thầy địa lý Tả Ao, truyện Bà Chúa Liễu… riêng truyện kể về Cố Lớn (Nguyễn Công Trứ) đã đủ để viết một tập sách dày.
Về kiến trúc các công trình, những danh thắng từ xa xưa đã bị hư hỏng, hủy hoại, vẫn còn có những công trình kiến trúc nổi tiếng đang được giữ gìn gần như nguyên vẹn. Đó là: ngôi đình Hội Thống 7 gian đồ sộ, xây dựng từ thế kỷ XVII và khu đền chợ Củi thờ bà Chúa Liễu, xây dựng cũng từ thời Lê Trung Hưng.
Về văn học bác học, thì Nghi Xuân là một trong những huyện được ghi nhận là phong tục thuận hòa, trọng chuộng văn học khoa pháp thịnh đạt hơn cả một châu (Hiến chương).
Trong thời học theo cử nghiệp Nho giáo, huyện có 21 người đỗ đại khoa, chiếm gần 1/7 tổng số người đỗ đại khoa trong tỉnh và 111 người đỗ hương khoa (Hương Cống, Cử nhân), một trong những huyện có số người đỗ hương khoa cao nhất. Bên cạnh đó, Nghi Xuân cũng là huyện có nhiều tác gia, tác phẩm tiêu biểu qua các triều đại. Sáng tác bao gồm nhiều lĩnh vực: sử học, địa chí học, văn học, y học, thuật số học (phong thủy), thư họa, dịch thuật…
Trong năm thế kỷ văn nôm người Nghệ, Nghi Xuân là một trong những huyện đóng góp nhiều nhất về số lượng tác gia và tác phẩm có tầm quốc gia. Hoàng giáp Phan Chính Nghị (đầu thế kỷ XVI) là người mở đầu sáng tác thơ Nôm trong huyện và là người thứ hai trong tỉnh. Truyện Kiều của Nguyễn Du được coi là công trình “độc chiếm trên thanh” (Tự Đức), là “đại thế ngữ” (tiếng nói hiểu đời – Cao Bá Quát), là “kỳ tài diệu bút” (Võ Thời Mận). Truyện Kiều cùng các công trình sáng tác đặc sắc khác, đã đưa Nguyễn Du lên hàng danh nhân văn hóa thế giới. Nguyễn Công Trứ là người có công đầu đưa thể loại hát nói trong ca trù thành thể loại thơ thuần Việt. Nếu nói ông là vị tổ thơ ca trù, không phải không có căn cứ. Đó là một kẻ sĩ – nhà thơ Nôm trác việt, một nhân cách gần như vô song; đỗ đầu thi hương Hán học, nhưng trọn đời chỉ làm thơ Nôm, thơ chữ Hán, có chăng chỉ một bài Tự tạo.
Vùng đất này là cầu nối các dòng văn học sông La – sông Lam và sông Nghèn, góp phần xứng đáng làm nên truyền thống văn học xứ Nghệ, hình thành một văn phái nổi tiếng – Văn phái Hồng Sơn.
Đây cũng là vùng đất đã từng sinh thành, nuôi dưỡng, không ít những nhân tài trong lớp cựu học thời trước cũng như lớp tân học thời nay, góp phần cống hiến nhân tài cho quê hương đất nước, tiêu biểu như Nguyễn Nghiễm, Ngụy Khắc Tuần… Trong số danh thần khá nhiều người tuy đã thiên cư tỉnh khác, nhưng tổ tiên, ông bà của họ vốn là gốc huyện này như Nguyễn Xí, Nguyễn Tiếp, Hồ Sĩ Tạo v.v…
3. Trong sự nghiệp đấu tranh chống giặc ngoại xâm, chống chuyên chế áp bức, bảo vệ, xây dựng quê hương đất nước, Nghi Xuân đã viết lên những trang sử đáng tự hào.
Di chỉ khảo cổ học bãi Phôi Phôi ở xã Xuân Viên (khai quật năm 1976) thuộc nhóm cồn cát ven biển, thời đại đá mới. Từ chỗ mới biết ghè đẽo đá đến thời kỳ biết mài đá, cách đây 5 – 6 nghìn năm, con người đã sinh tụ theo từng bộ lạc ở đây với nghề trồng lúa nước với công cụ cuốc đá.
Các di chỉ khảo cổ học tiếp theo như Xuân An (luyện đồng), Xuân Giang (luyện sắt), là những di chỉ thuộc thời đại đồ đồng, đồ sắt sớm, chứng tỏ cách đây 3 – 4 nghìn năm, một nền văn hóa khá rực rỡ, dựa trên nền tảng nông nghiệp trồng lúa nước, đã từng bước hình thành làng xã của từng cộng đồng dân cư, có lối sống chung, là những bộ phận cấu thành của các bộ tộc xa xưa của nước Văn Lang – Âu Lạc.
Trong thời Bắc thuộc, trên vùng đất này chỉ còn dấu tích khá mờ nhạt và những truyền thuyết về một khu căn cứ phía nam thống lĩnh của cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan; về một dấu tích “yểm huyệt” của đô hộ xứ Cao Biền.
Kỷ nguyên đất nước độc lập qua các triều đại Đinh – Lê – Lý – Trần, vùng Hà Tĩnh, trong đó có Nghi Xuân, vừa có trách nhiệm trọng đại bảo vệ vững chắc biên thùy của Tổ quốc, vừa tạo bàn đạp thuận lợi cho đất nước mở rộng bờ cõi từng bước về phía Nam. Ở giai đoạn này khá nhiều công trình đã lần lượt được xây dựng. Nhà Tiền Lê mở con đường Châu Giáp đến Nam giới, Lý Nhật Quang đặt lỵ sở ở vùng Tả Ao (cửa Phú); Lý Thánh Tôn dựng hành cung ở núi Lầu (Xuân Lam), Hồ Hán Thương dựng hành cung ở Uy Viễn. Đã có tài liệu chứng minh: Chùa Giằng (Uyên Trừng ở Xuân Hồng) được xây dựng từ thời Lý.
Năm năm trước khi Lê Lợi vào Nghệ An, cuộc nổi dậy của ngụy quan ngụy quân do tứ phủ Phan Liêu cầm đầu đã lấy lỵ sở Nha Nghi làm căn cứ xuất phát.
Dưới triều Lê Thánh Tông, khá nhiều sĩ tử quê ở huyện này cùng ra thi và cùng xuất sĩ. Đó là, Hoàng giáp Ngự sử Phạm Ngự (quê Phan Xá); tiến sĩ, thừa chính sứ Hoàng Ngạn Chương (Mỹ Dương); Hoàng giáp, tham chính Nguyễn Ngọc Huấn (Đan Uyên)…
Nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê thì khá nhiều nhân sĩ đứng ra chống Mạc quyết liệt, nhưng cũng không ít ông nghè giúp nhà Mạc. Tổ tiên họ Nguyễn Tiên Điền vốn là những danh thần được nhà Mạc rất tin cậy.
Trong cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn, Nghi Xuân chịu thảm họa là đồi lũy trực tiếp của bãi chiến trường.
Thời Tây Sơn, một số sĩ phu quyết liệt chống đối Tây Sơn như tri phủ Nguyễn Công Tấn (Uy Viễn), tri phủ Trần Duy Trị (Tiên Điền), nhưng khá nhiều người phò tận tâm tá Tây Sơn như Nghi đình hầu Nguyễn Nễ (Tiên Điền). Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn bị thất bại, triều Nguyễn được thiết lập, thì ở Nghi Xuân, người ra phò tá triều Nguyễn khá nhiều, nhưng bên cạnh đó lực lượng quyết liệt chống đối triều Nguyễn cũng không ít.
Khi triều đình nhà Nguyễn ký hàng ước với Pháp, cùng với cả nước, nhân dân Nghi Xuân tỏ rõ ý thức dân tộc được thể hiện qua các giai đoạn vận động đấu tranh từ Cần Vương yêu nước, phong trào Duy Tân đến phong trào chống thuế một cách mạnh mẽ.
Khi có Đảng lãnh đạo, truyền thống yêu nước và cách mạng của nhân dân Nghi Xuân được nhân lên gấp bội, gắn kết, bùng nổ cùng với các huyện trong tỉnh, làm nên cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, cao trào đấu tranh dành đòi quyền tự do dân chủ và cao trào cách mạng tháng Tám, nhất tề nổi dậy giành chính quyền thắng lợi nhanh chóng, trọn vẹn.
Trong các cuộc kháng chiến, chủ yếu là kháng chiến chống Mỹ, Nghi Xuân là một trong những huyện anh hùng luôn giương cao ngọn cờ quyết đánh và quyết thắng, góp phần không nhỏ trong sự nghiệp giải phóng đất nước.
Nghi Xuân – đất và người – những nét đẹp văn hóa không chỉ là thành quả của cuộc đấu tranh với giặc đói, giặc dốt giặc ngoại xâm, mà chính là tổng hòa những nét đẹp văn hóa trong mọi suy nghĩ và hành động của người dân trước nhu cầu thực tiễn và lịch sử./.
Võ Hồng Huy
