Lễ đón nhận bằng di tích lịch sử văn hóa cấp tĩnh đền Bạch Thạch và đền Tĩnh

I. VỀ VỊ TRÍ, CẢNH QUAN VÀ Ý NGHĨA PHONG THUỶ ĐỀN BẠCH THẠCH VÀ SỰ KIỆN NHÂN VẬT LỊCH SỬ:

1. Đền Hồng Sơn Bạch Thạch:

Nhân dân địa phương thường gọi: Đền Bạch Thạch ( Đền Đá Bạc) hoặc Đền Bến Đò ( Vì ngày xưa có con đò ngang ở phía nam đền).

Ngôi đền được toạ lạc ở phía bắc thôn Song Nam, trên tuyến đường 22/12 hiện nay. Từ trung tâm thành phố Hà Tĩnh theo đường 22/12 về hướng bắc 25 km. Từ trung tâm huyện lỵ theo đường 22/12 về hướng đông – nam 17 km.

Theo truyền thuyết dân gian, các tư liệu lịch sử Nghi Xuân dư địa chí, Phong thổ ký Can Lộc thì nhân vật lịch sử được thờ tại Đền Bạch Thạch là Tướng Nguyễn Cả, Nguyễn Hai ( Nhị Nguyễn Tướng quân) con trai của ông Nguyễn Phán. Quê ở làng Yên Trí ( Sóc Đình) nay là xã Thuần Thiện – huyện Can Lộc.

Vào khoảng Hồng Đức thứ 2 (1471) đất nước có giặc Chiêu Thành xâm lấn phía Nam, vua Lê Thánh Tông ban chiếu kêu gọi trai tráng, nhân tài ra dẹp giặc cứu nước. Lúc bấy giờ Nguyễn Cả, Nguyễn Hai đang độ tuổi 17 hai ông yết kiến nhà vua xin vào đội quân của triều đình đi dẹp giặc. Nhà vua thấy khí phách võ nghệ của 2 chàng trai trẻ nên đã giao cho chức Tiên phong đạo binh thảo tặc. Hai ông nhận chỉ vua đốc quân đi dẹp giặc, sau một thời gian dưới sự chỉ huy của hai ông đã đánh bại giặc Chiêu Thành, đưa lại thanh bình yên ổn cho muôn dân. Sau chiến thắng trở về hai ông được vua Lê Thánh Tông ban thưởng và phong chức Đô đốc Hàm Thiên Tri Phục Quốc, Công thần Đại Tướng quân.

Đến năm Ất Mùi Hồng Đức thứ 6 (1475) thân phụ của hai ông là cụ Nguyễn Phán đã từ trần, hai ông được vua cho về chịu tang cha. Nhưng với khí phách võ nghệ của hai ông vẫn miệt mài ôn luyện võ nghệ binh pháp để phụng sự đất nước.

Lúc bấy giờ một số quan nịnh thần trong triều đình ghen ghét, sợ hai ông dành ngôi vua, đã tâu lên triều đình gán ghép cho hai ông có mưu đồ phản tặc. Nhà vua nghe lời tâu của một số quan nịnh thần, nên đã xuống chỉ đưa hai ông đi trấn thủ biên ải không được trở về. Hai ông vẫn tuân theo ý chỉ của vua di biên ải. Nỗi bất bình oan trái đã làm hai ông lâm bệnh, Trước khi lâm chung, hai ông đã dặn các con và cận thần “ Khi hai ông mất đặt quan tài của hai ông gắn liền trên một chiếc thuyền để tên họ, quê quánvà trôi dạt vào đâu yêu cầu chôn cất tử tế, rồi thả thuyền ra cửa biển. Lúc bấy giờ tại đây đang là Eo biển Đá Bạc, ngư dân làng Động Gián thấy chiếc thuyền lạ trên thuyền lại có quan tài. Họ sợ nên đẩy thuyền ra nhưng lại cứ dạt vào chỗ cũ, nhiều lần như vậy, họ thấy điều lạ nên báo với chức sắc trong làng, đến xem thấy có họ tên, quê quán làng Động Gián mới thông đề cho làng Yên Trí đến đón thi hài hai ông về làng Yên Trí ở phía nam núi An Lạc xã Thuần Thiện hiện nay. Khi dân làng Yên Trỉa đón rước thi hài 2 ông về cách làng khoảng 1 dặm, thì trời phát giông tố, mưa to, gió lớn, sấm chớp dữ dội. Nên dân làng đành phải để thi hài hai ông tại chỗ. Sáng ra thì mối đã ùn lên lấp kín cả quan tài, các bậc cao niên và dân làng cho đó là điều tốt như Thiên định nên đã xây mộ và lập đền thờ 2 ông tại đó. Còn ở chân núi Đá Bạc nơi thi hài dạt vào cũng thấy mối ùn lên. Làng Động Gián biết được 2 ông là các vị tướng có công với đất nước và những sự kiện lạ linh thiêng nên làng Động Gián đã góp công của xây dựng nên ngôi đền Bạch Thạch để hương khói, thờ phụng.

Đến năm Đinh Hợi niên hiệu Cảnh Hương thứ 18 (1757) đền Bạch Thạch nơi thờ phụng 2 ông đã được triều đình ghi vào danh sách “ Những ngôi đền được thờ phụng tế lễ” và 2 ông được phong Trung Đẳng Tôn Thần rồi Thượng Đảng Tôn Thần.

Đền Bạch Thạch trong thời kỳ Cần Vương chống Pháp còn là nơi cất giấu các nguyên liệu để rèn đúc vũ khí. Do nhân dân xã Cương Gián và Động Gián quên góp ủng hộ tướng Cao Thắng là người liên hệ tiếp nhận.

Đền Bạch Thạch còn là nơi hội họp hoạt động của Huyện uỷ Can Lộc với Nghi Xuân. Nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng Sản làng Động Gián vào ngày 15/7 năm Canh Ngọ 1930, gồm có 7 Đảng viên do ông Phan Nên làm Bí thư Chi bộ đầu tiên. Ngôi đền Bạch Thạch toạ lạc nơi vị trí có cảnh quan rất đẹp, cận thuỷ, cận sơn, sơn thuỷ hữu tình. Nay lại có đường giao thông thuỷ bộ thuận tiện.

Ngày xưa cây cối rậm rạp sầm uất, nhiều cây cổ thụ, ngôi đền uy nghi lỗng lẫy, có tiếng linh thiêng, quanh năm hương khói. Vì thế các chủ nhà buôn ở Cương Gián, các bạn thuyền ở Động Gián đã cúng tế nhiều đồ tế khí thờ phụng rất đẹp có tiếng tăm trong vùng.

Năm 1948 chủ trương tiêu thổ kháng chiến, nên Đền đã được hợp tử về Đền Tam Toà ở Cương Gián rồi trải qua 2 cuộc chiến tranh lâu dài, ngôi Đền đã bị xuống cấp, trập nát. Rừng cây cổ thụ bị chặt phá, vào những năm thập kỷ 90 của thế kỷ 20. Dưới ánh sáng Nghị quyết 5 TW khoá VIII, đạo hữu và nhân dân đã đóng góp công đức tôn tạo lại để thờ phụng như hiện nay.

Đến hôm nay, ngôi đền Bạch Thạch đã được sự quan tâm của lãnh đạo các cấp, các bậc lão thành, đạo hữu, nhân dân tôn tạo, giữ gìn nên đã được UBND tỉnh Hà Tĩnh, Sở Văn hoá thể thao, Du lịch tỉnh, Bảo tàng tỉnh xếp hạng Di tích Lịch sử văn hoá cấp tỉnh, xứng đáng với di tích, đáp ứng với lòng mong mỏi của Đảng bộ, nhân dân xã Cương Gián, các bậc lão thành, đạo hữu và nhân dân 2 thôn Đại Đồng và Song Nam.

Sự kiện trọng đại này được mãi mãi lưu truyền cho muôn đời con cháu, cho vùng quê làng Động Gián – xã Cương Gián chúng ta.

Ông Hoàng Hữu Hiệp bí thư Đảng bộ xã phát biểu

II. VỀ VỊ TRÍ, CẢNH QUAN VÀ Ý NGHĨA PHONG THUỶ ĐỀN TĨNH VÀ SỰ KIỆN NHÂN VẬT LỊCH SỬ:

1. Di tích Đền Tĩnh

Đền Tĩnh là một ngôi đền nhỏ, toạ lạc phía tây bắc thôn Động Kèn ( thôn Đại Đồng ngày nay) thuộc xã Cương Gián – huyện Nghi Xuân, cách đền Bạch Thạch khoảng 500m về phía đông, ngăn cách dòng sông Phượng Giang.

Ngày xưa trước ngôi Đền Tĩnh là đình làng Động Gián, nơi sinh hoạt hội tụ, tế lễ vui xuân của làng. Ngôi đình to lớn, uy nghi, lộng lẫy khoảng 150m², có 36 cột lên cao to chạm trổ “ Ngư tiều canh mục” ngôi Đfnh còn là nơi mê tinh biểu tình chống sưu thuế đấu tranh với đế quốc phong kiến và là nơi tổ chức giành chính quyền cách mạng ngày 18/8/1945 ở xã Động Gián. Qua chiến tranh lâu dài, thời gian và bị con người thiếu ý thức bảo vệ đến nay không còn di tích. Riêng ngôi Đền Tĩnh linh thiêng có tiếng nên nhân dân địa phương thường gọi “ Đức Thánh Tĩnh”.

Nhân vật được thờ tại ngôi Đền Tĩnh:

* Thờ Bản CảnhThành Hoàng làng Động Gián.

Làng Văn, làng tế tại Đền Tĩnh đầu tiên là “ Bản Cảnh Thành Hoàng Hồng Cân Chính Khí”

Theo truyền thuyết, phả tộc họ Phan, sắc phong Thành Hoàng vào khoảng năm Tân Sửu 1421 đến Bính Ngọ 1426 tiền Lê Sơ vùng Bắc Hoan Châu bị giặc Minh xâm lấn Đức Tổ họ Phan đã dời vào phía đông nam Hồng Lĩnh – một vùng đất xa xôi, hẻo lánh để lánh nạn. Lúc đầu lập trại khi có các họ Ngô, Nguyễn, Lê, Hoàng đến định cư mới gọi là làng Trại. Đến thế kỷ 16, 17 lại có các họ Phạm, Bùi, Võ, Mai…đến xen cư. Đến nay đã có 17 dòng họ, dân cư đông đúc, thịnh vượng. Làng Trại là tiền thân của làng Động Gián. Lúc đầu tất cả đều ở Đồng Trại ( Chân Truông Ván) từ Khe Chọ xuống khe Trại, khi có bài cát Bạch Long nối liền từ thôn Yên Ninh xuống nối liền lục địa, tạo thành dòng song Phượng Giang ( Rào Mỹ Dương) chảy ra Lạch Kèn thì đa số nhân dân làm nghề đánh cá biển đã đổi sang bên kia sông thành lập thôn Động Kèn. Đến năm Minh Mệnh thứ 12, 1831 khi phân chia tỉnh, huyện, xã, thôn, ấp thì làng Trại được gọi là thôn Nghi Lộc ( Có nghĩa là vùng tranh chấp giữa Nghi Xuân và Can Lộc). Thôn Động Kèn và Nghi Lộc được thành lập xã Động Gián từ đó.

*Thờ vị thần:

Thuận Nghĩa Hầu Hổ Oai Đại tướng Lông Văn Tế tại Đền Tĩnh “ Hùng dũng Chân Quân Hổ Oai Đại tướng) ông Nguyễn Hữu Tiến một vị tướng tài ba của Chúa Nguyễn Phúc Tần ( Chúa Hiền) 1648 – 1687) đời chúa thứ 4 của 9 đời Chúa Nguyễn vào thời Trịnh Nguyễn phân tranh. Tướng Thuận Nghĩa Hầu Nguyễn Hữu Tiến lưu quân ở vùng này rất lâu. Trong thời kỳ nội chiến Trịnh Nguyễn phân tranh, quyền lực gần 50 năm. Đã có nhiều trận giao chiến ở đất Nghi Xuân – Cương Gián – Động Gián ( Sách Việt Sử thông Gián Cương mục viết “ Năm Canh Tý năm thứ 3 (1660) tháng 9 Nguyễn Hữu Tiến dẫn quân đóng ở Nghi Xuân thời gian khá lâu).

Nguyễn Hữu Tiến đã đốt lửa chiêu bình sỹ trên đồi hoả hiệu. Chính vì vậy, mà Đồi Hoả Hoả đến ngày nay cây cối vẫn không mọc được. Nay đồi Hoả Hiệu vẫn còn đó, sừng sững như chứng tích không phai mờ. Tướng Nguyễn Hữu Tiến còn là một nhà danh y trừ dịch cứu dân, chưa được nhiều bệnh nan y cho nhân dân ở vùng này nên trước ngôi Đền có cặp câu đối để tri ân ngài:

Trị bệnh cứu dân Thiên cổ tịch

Phù vương phụ chúa Vạn niên ân.

Từ truyền thuyết đó nên từ trước Cách mạng tháng Tám, khi nền y học của ta còn lạc hậu. Dân tình ốm đau bệnh tật phải cầu cúng thì ở tại ngôi Đền Tĩnh có điều lạ làm cho nhân dân ai cũng phải tin khi ốm đau đến cầu cúng tại Đền Tĩnh ( Lên đồng). Trên đĩa có 100 thăm, hô hiệu “ Hổ oai Đại tướng” thì con đồng cầm địa thổi bay 99 thăm chỉ còn lại 1 thăm. Nếu trúng hiệu “ Hổ oai Đại tướng” lập tức nhảy lên bàn dao 3 lưỡi nhọn hoắt lắc đảo mà truyền khám cho người bệnh ( nhiều bậc lão thành đang sống đã chứng minh điều đó) và ngày nay đang còn một mũi dao thờ tại Đền.

* Đền Tĩnh còn thờ vọng ngài Thái sư Hưng Quốc Công Nguyễn Kim.

Tướng thời Lê Chiêu Tông, khi Mạc Đăng Dung cuối ngôi vua Lê Chiêu Tông. Tướng Nguyễn Kim là người đưa Lê Duy Ninh mới 9 tuổi – con trai vua Lê Chiêu Tông song ai Lao trốn thoát.

Theo truyền thuyết khi Nguyễn Kim đưa quân về nước đánh quân nhà Mạc đã từ Tây Hà Tĩnh ra. Qua con đường Truông Ván và lưu lại ở làng Động Gián để rèn khí, luyện quân để tiến quân ra Thanh Hóa đánh quân nhà Mạc Dương chấp nhất tướng nhà Mạc phải đầu hàng và Bình Định ra đến Ninh Bình thì ông bị án hại. Lê Duy Ninh đã lên ngôi vua nối thời Hậu Lê “ Vua Lê Trang Tông”. Mở ra đời Hậu Lê từ Lê Trang Tông tồn tại từ năm 1533 – 1789 của 18 đời vua Hậu Lê 265 năm kế ngôi từ Lê Trang Tông đến Lê Chiêu Thống.

Đền Tĩnh được bảo tồn, lưu giữ để thờ 3 vị. Vì vậy, trước ngôi đền có dòng chữ “ Tam Bất Hủ” nghĩa là 3 vị thần không quân. Phía bên ngoài có tưởng niệm 306 người con làng Động Gián đã bị chết đói trong nạn đói khủng khiếp năm ất Dậu 1945.

Thờ tưởng niệm 31 người con trung dũng kiêm cường đã anh dũng hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, bảo vệ quê hương đất nước của làng Động Gián.

Ngày nay, nhân dân làng Động Gián ( 2 thôn Đại Đồng và Song Nam) lấy ngôi đền Tĩnh làm Trung tâm của làng ( Xem như Đình làng) và thợ vị lãnh tụ thiên tài của dân tộc Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đền Tĩnh là một ngôi đền linh thiêng, được nhân dân ngưỡng mộ, thờ phụng. Đền có tiếng linh thiêng nên được gọi là Đền Tĩnh. Chữ “ Tĩnh” trong tiếng Hán có nghĩa yên ổn, tĩnh lặng. Vì thế tên đền đã thể hiện được tính chất linh thiêng. Vị thế ngôi Đền Tĩnh vẫn được nhân dân làng Động Gián ( nhất là thôn Đại Đồng) hương khói, thờ phụng, bảo tồn từ xưa đến nay. Ngày mùng một, rằm hàng tháng, nhân dân đến Đền thắp hương. Hàng năm có ngày lễ hội Mùng 7 tháng Giêng lễ khai hạ, 12 tháng 7 lễ Trung Nguyên là những ngày lễ hội,mọi nguơi gần xa về sự đông đúc với lòng thành kính, tôn nghiêm.