Một góc làng Lý HòaLàng có 11 doanh nghiệp tư nhân kinh doanh đa ngành. Chỉ riêng doanh thu về nghề cá không thôi, thì năm 2005 Lý Hòa đạt 14 tỷ đồng. Trong cuốn “Phủ biên tạp lục” được Lê Quý Đôn viết khi làm Hiệp trấn Thuận Hóa (1776) có đoạn nói về làng Lý Hòa như sau: “Làng Lý Hòa là làng đông dân cư và giàu có vào hạng nhất, nhì của tỉnh Quảng Bình. Làng ấy là làng văn vật…” (Bản dịch của Lê Xuân Giáo-Sài Gòn-trang 186). Gần 250 năm sau khi cụ Lê Quý Đôn viết câu ấy, chúng tôi trở về làng Lý Hòa.
Lý Hòa về đêm
Từ nổi danh buôn lậu
Theo lời của cụ Hồ Ly (Lý Hòa) kể lại rằng: Vào năm 1705, ở làng Cương Gián (Nghi Xuân – Hà Tĩnh) một số người dân không chịu nổi ách cai trị của Chúa Trịnh nên đã bàn nhau bỏ quê tha hương.
Ra đi, họ có 57 người, thuộc 3 dòng họ. Họ Hồ, họ Nguyễn và họ Phan. Đoàn người đi trên 7 chiếc thuyền câu do ông Hồ Văn Chanh, một quan lại triều đình Hậu Lê dẫn đầu.
Họ đi về hướng Nam và gặp một cửa sông, kế đó có một bãi đất không rộng, sát cửa sông, địa thế thuận lợi nên họ neo lại và chọn làm đất định cư. Nghề của họ chủ yếu lúc ấy là đánh cá gần bờ, lên núi lấy mây, củi, gỗ…
Ngày đầu họ sống biệt lập, nên họ đặt tên cho làng là làng Cô. Cuộc sống thuận lợi, làm ăn khấm khá nên hàng năm họ về quê tảo mộ và rủ thêm dân làng cùng vào, làng trở nên đông đúc và sầm uất. Họ đổi tên làng là Thuận Cô.
Đời sống ngày càng dư dật, dân số tăng nhanh, Thuận Cô của hai bên bờ sông tách ra làm Thuận Cô Nam và Thuận Cô Bắc. Năm 1775, đời Cảnh Hưng thứ 36, riêng Thuận Cô Bắc đã có 172 hộ với 868 nhân khẩu của 12 dòng họ, sống trên diện tích 2 km vuông và để ghi nhận sự phồn thịnh của làng, họ đã đặt tên làng là Lý Hòa cho đến ngày nay…
Người Lý Hòa cũng nổi tiếng xưa nay với nghề đánh bắt cá, vận tải biển và buôn bán. Mươi năm về trước, cứ nói đến người Lý Hòa, giới thương nhân xa gần đều “tâm phục, khẩu phục” về sự gan lỳ, táo bạo và “nhanh như chớp” của họ trong các thương vụ… buôn lậu.
Lúc đó Lý Hòa nổi lên như là một trung tâm hàng lậu không chỉ của miền Trung. Những con thuyền máy, bất chấp sóng to, gió cả và “chấp” luôn cả lực lượng chống lậu, họ vẫn đều đặn “tời” hàng về từ Nhật Bản, Hồng Kông…
Nhưng con người ở đây đã sớm “hoàn lương” trở lại cái “Lý” để “Hòa” của mình với một tư duy làm ăn mới, ráo riết, năng động, quyết liệt hơn…
Đến làng cá, làng học
Chủ tịch xã Đặng Quang Xuyến, tự hào khi nói về Lý Hòa bây giờ. Hơn 2.000 hộ, với trên 10 ngàn nhân khẩu, bám chặt vào vùng đất hẹp từ thuở lập làng, sau lưng là núi, trước mặt là sông, Lý Hòa như rồng thêm vây, thêm cánh.
Hơn nửa số hộ dân có nhà từ 2 tầng trở lên. Thu nhập bình quân hộ từ 20 – 30 triệu đồng/ năm. 120 thuyền đánh cá mà phân nửa là đánh bắt xa bờ.
Một làng mà có đến 24 chiếc xe tải lớn, 16 chiếc xe khách, 6 chiếc xe con và hàng chục xe vận tải nhỏ. Làng có 11 doanh nghiệp tư nhân kinh doanh đa ngành. Chỉ riêng doanh thu về nghề cá không thôi, thì năm 2005 Lý Hòa đạt 14 tỷ đồng.
Lý Hòa bây giờ sôi động với một loạt ngành nghề mới. Đã có nhiều người tìm đất lập trang trại. Nhiều người bỏ vốn đầu tư dây chuyền hiện đại chế biến thủy, hải sản.
Thương mại, dịch vụ, khai thác vật liệu xây dựng, mộc, nề và đóng sửa tàu thuyền… đang rầm rộ phát triển. Hàng năm, làng làm nghĩa vụ ngân sách cho Nhà nước từ 1,2 – 1,4 tỷ đồng. Một con số ấn tượng…
Hồ Ánh, chủ doanh nghiệp Nhất Linh, lý giải “vui” với chúng tôi rằng: Sở dĩ Lý Hòa nhà cao tầng nhiều như sao sa là vì… không có đất. Chưa đầy 2 km vuông, hơn 10 ngàn người đang sống thì hơn nửa là nghĩa địa của các dòng tộc gần 300 năm nay.
Tiếng là làng, nhưng không có nhà nào dám… xa xỉ có vườn, dù chỉ vài mét vuông. Tìm đất làm công viên cho người già và trẻ nhỏ chỉ còn cách… xây kè lấn sông.
Rồi Hồ Ánh đưa ra dự định tự bỏ vốn xây dựng tại làng một ngôi trường tư thục chất lượng cao, mời thầy ta, thầy Tây về dạy hẳn hoi cho xứng với truyền thống văn vật của làng.
Sử làng có chép lại rằng, làng có cụ Tế Tửu Nguyễn Duy Miễn, sinh 5 con trai thì cả 5 đều đỗ đạt cao. 1 đỗ Hoàng giáp; 1 đỗ Phó bảng; 1 đỗ Tiến sỹ và 2 đỗ Cử nhân.
Từ năm Minh Mạng thứ 10 mở đại khoa đầu tiên cho đến khoa thi cuối cùng (1919) riêng dòng họ Nguyễn Duy của làng Lý Hòa đã đóng góp 5 vị đại khoa (Tiến sỹ).
Đó là điều hiếm gặp trong lịch sử khoa cử Việt Nam thời phong kiến. Thống kê chưa đầy đủ của làng bây giờ, Lý Hòa có 10 người là Tiến sỹ, Giáo sư, phó Giáo sư; 140 người là Thạc sỹ, kỹ sư.
Cán bộ lãnh đạo cấp Trung ương trên 20 người, cấp tỉnh 20 người; cán bộ cấp tá, cấp tướng trên 50 người. Còn doanh nhân thành đạt người gốc Lý Hòa thì không kể hết…
Muốn nghe hết chuyện làng Lý Hòa, nghe các giai thoại “độc nhất vô nhị” của người dân ở đây thì hãy xuống xe, ghé lại thăm làng. Trong mùi mực nướng thơm nức, bên chén rượu tăm, các cụ cao niên sẽ nhẩn nha chuyện người, chuyện làng đến hết… tháng Giêng.
Theo Báo Tiền Phong
