 |
|
“Miên man đêm ca trù Cổ Đạm” |
Ở đây, vị mằn mặn của muối lẫn vào từng cơn gió biển. Văng vẳng đâu đó cũng là tiếng lòng, tiếng đời của những người dân nghèo, nơi mà hạnh phúc nhiều khi chỉ là một bữa cơm no. Tất cả được bắt gặp đầy sâu lắng trong mỗi câu Ca trù Cổ Đạm.
Tôi đến Cổ Đạm, Nghi Xuân, Hà Tĩnh trong một ngày chớm xuân. Ở đây dễ dàng nhận thấy Ca trù vốn đã ngấm vào máu, vào thịt mỗi người dân. Từ tấm bé, trẻ con đã được học Ca trù. Lớn lên một chút thì có thể tham gia biểu diễn Ca trù ở 1 số sân khấu nghiệp dư. Về già thì đem những lời ca, tiếng hát truyền dạy cho con cháu. Dòng chảy Ca trù ở Cổ Đạm cứ thế mà chảy mãi, thách thức cả bom đạn chiến tranh.
Ở Cổ Đạm, Ca trù được coi trọng đến mức, nhiều khi được đem ra làm chuẩn mực để đánh giá người con gái. Muôn đời vẫn vậy, nếu người con gái nào mà biết hát Ca trù, mà phải hát thật hay, thật đặc sắc thì gia đình coi như có phúc. Đó là tài sản vô giá về tinh thần, nơi mà người ngoài nhìn vào có thể đánh giá được nhân cách, phẩm hạnh của người con gái. Khi về nhà chồng, đó cũng là một tài sản hồi môn thật giá trị.
Đêm xuân, trời lạnh, gió biển nhẹ rì rào, lòng người man mác. Tôi mang tâm trạng đó theo anh Phan Đình Ca, phó chủ tịch xã Cổ Đạm vào các xóm nghèo ở đây để nghe hát Ca trù. Bên ngoài không khí yên ắng là thế, nhưng vào đây, tôi như lạc vào một thế giới khác. Một thế giới với tiếng đàn đáy, nhịp sênh, nhịp phách gieo vào lòng người người nghe một sự chộn rộn đầy mê hoặc.
Không gian cổ tích đó lại làm tôi nhớ đến câu chuyện cổ mà anh Ca đã kể vội. Một câu chuyện cũng mang đủ màu sắc hư hư, thực thực như chính không gian ở miền quê nghèo này.
Tục truyền rằng tổ sư Đinh Lễ được 2 vị tiên cho khúc gỗ và mẫu vẽ cây đàn đáy, đánh lên hay đến nỗi chim cá cũng ngẩn ngơ lắng nghe. Đinh Lễ có vợ là nàng Bạch Hoa, con gái quan tri châu Bạch Đình Sa ở Thường Xuân, Thanh Hóa. Nàng vốn bị câm, nhưng sau khi nghe tiếng đàn bỗng biết nói và biết hát. Những lời nói, tiếng hát đầu tiên cất lên khiến gió cũng phải ngừng lại lắng nghe. Về sau, 2 vợ chồng Đinh Lễ, Bạch Hoa đã dắt nhau về dạy đàn cho dân trong vùng. Khi chết, 2 vị được thờ làm tổ sư.
Đó chỉ là câu chuyện, nhưng cũng như là 1 sự khẳng định cái “chất” Ca trù Cổ Đạm. Ấy thế mà nơi đây xuất hiện nhiều tài năng đờn ca mà ít có ai sánh kịp. Các bậc tiền nhân ấy vẫn thường xuyên được các vị vua triều Nguyễn vời vào cung đàn hát, được phong là các “đào ngự”, “kép ngự” như bà Tuyết Ngọc, bà Khang. Vừa kể chuyện, anh Ca vẫn không quên nhắc tôi về cai ty giáo phường Cổ Đạm có tên là Phan Phú Tuyền vốn rất giỏi soạn lời, biểu diễn và được mến mộ: “Giáo phường ty đệ nhất, tiếng tài hoa từ những thuở con con”.
Câu chuyện đó bắt nguồn từ xa xưa, sau bao nhiêu năm truyền lại, bây giờ anh Ca có thể khẳng định với tôi rằng ở đây, đứa trẻ con bắt đầu biết nói cũng có thể kể được. Anh Ca nói không ngoa. Có đến Cổ Đạm, vào nhiều nhà mới thấy người dân nơi đây yêu Ca trù đến chừng nào. Trong căn nhà tuềnh toàng mà mỗi khi gió biển thổi tuếch vào lại càng thêm huếch hoác, người ta vẫn dành một nơi trang trọng nhất để đặt cây đàn, bộ sênh, bộ phách. Bộ áo dài dùng để biểu diễn mà các cụ nghệ nhân ở đây mua rẻ được của ai đó cũng được gấp rất cẩn thận, chỉ dùng vào những dịp đặc biệt.
 |
|
Nghệ nhân Phan Thị Mơn |
Cố Mơn, nghệ nhân già nhất, đã sắp chạm “cửu tuần” sau khi ngân nga vài điệu nhạc cổ, biết tôi là phóng viên đến tìm hiểu về Ca trù đã nắm tay tôi: “Không nơi mô Ca trù đặc biệt như ở quê mình con ạ”. Cuộc đời cố đã biểu diễn nhiều nơi, từ xứ Thanh cho đến những phường Ca trù tít ngoài miền Bắc. Cố đã nghe, đã ngầm hết rồi, nhưng không đâu bằng Ca trù xứ Cổ Đạm. Có thể lời nói của cố Mơn mang 1 chút gì đó chủ quan. Nhưng khi tìm hiểu mới thấy nhận định đó cũng khá chính xác.
Không ít tài liệu đã khẳng định Cổ Đạm là gốc của Ca trù. Từ mảnh đất nghèo này, những tinh hoa văn hóa mới được phát tiết và giao thoa với những nền văn hóa vùng miền khác. Điều đó cũng không quá quan trọng. Quan trọng là tôi có thể khẳng định rằng Ca trù Cổ Đạm thực sự có những khác biệt so với những miền quê khác.
Bản thân Ca trù có nhiều tên gọi, nhưng ở Cổ Đạm, người ta chủ yếu gọi bằng tên gọi là “Hát ả đào” và “Hát cô đầu”. Ở xứ Nghệ nói chung và Cổ Đạm nói riêng, người ta gọi chị là ả. Đại từ nhân xưng này nhiều khi cũng được dùng chung để gọi các cô gái chưa chồng và dùng để gọi cả người con gái đã có chồng và phụ nữ có con.
Cũng theo lời cố Mơn, nếu sành nghe, chỉ một vài lần là có thể thấy sự khác nhau cả về âm nhạc lẫn ca từ của Ca trù Cổ Đạm với các nơi khác. Ca trù cổ đạm hát nhanh và đanh hơn, tiết tấu rõ hơn, không luyến láy, ngưng nghỉ nhiều như Ca trù đất Bắc. Phần đệm đàn, trống, phách cũng có sự khác biệt, đặc biệt là ở chỗ đánh phách. Phách Ca trù Cổ Đạm đánh chìm, đánh lửng, phách ngoài Bắc đánh nổ, giòn. Với những khác biệt đó, cố Mơn khẳng định, đào ở vùng nào thì kép đàn cũng phải người vùng đó mới có thể hát được.
Về phần lời thơ, nếu như ở ngoài Bắc chủ yếu là những câu thơ lục bát, lục bát biến thể thành song thất lục bát thì ở đây, Ca trù rất phóng túng. Có thể chỉ có 1 số điệu như hát mưỡu, hát giai, hát ru, 36 giọng là dùng thể thơ lục bát còn lại thì lời ca có thể 3 chữ, 4 chữ…cũng có thể lên đến 13 chữ, thậm chí là 24 chữ. Với những ca nữ sành điệu, lời ca theo thể thơ gì cũng có thể phổ bằng Ca trù.
 |
|
Biểu diễn ca trù Cổ Đạm |
Đêm đã về khuya, rất khuya, các phường Ca trù cũng đã tắt lửa. Những nghệ nhân ở đây tuổi đã cao, muốn hát nữa thì sức khỏe cũng không cho phép. Màn đêm mỗi lúc một đậm đặc. Chỉ còn tôi và anh Phan Đình Ca với những con gió lùa lạnh thấu xương. Không còn màu sắc cổ tích trong tiếng ca, nhịp trống, nhịp phách. Chúng tôi trở lại với thực tại. Ca lặng lẽ thở dài, cảm thán: “Đặc sắc là thế, nhưng mấy ai hiểu được đầy đủ về giá trị của Ca trù Cổ Đạm. Gánh nặng tài chính cứ bám riết lấy chúng tôi, để đến bây giờ, Ca trù Cổ Đạm vẫn chỉ bước đi những bước đi chậm chạp.”.
Tôi hiểu tâm trạng anh, tâm trạng của 1 người suốt đời làm văn hóa vẫn luôn ngổn ngang những nỗi niềm. Dù rằng với người dân Cổ Đạm, Ca trù vẫn là một cái gì đó không thể thiếu. Nhưng nếu nhìn về sự phát triển Ca trù ở những địa phương khác mới thấy Ca trù Cổ Đạm vẫn chưa được đặt vào đúng giá trị của nó. Nghi Xuân là cái nôi của nền văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh. Mảnh đất này đã sinh ra đại thi hào Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ và vô vàn những giá trị văn hóa lớn lao. Nhưng trên mảnh đất đó, Ca trù vẫn êm đềm, bền bỉ tồn tại bên dòng sông Lam…
24.2.2010- Theo Hoàng Đức Nhã(VnMedia)
