Lễ khánh thành và đón bằng di tích Quốc gia đền thờ Cương Quốc Công Nguyễn Xí

Nguyễn Xí sinh năm Đinh Sửu (1397) trong một gia đình có truyền thống làm muối ở làng Động Gián. Ông nội Nguyễn Xí là Nguyễn Hợp, cha là Nguyễn Hội người làng Động Gián sau chuyển ra sống tại làng Thượng Xá huyện Chân Phúc nay là xã Nghi Hợp huyện Nghi Lộc, Nghệ An.

Từ nhỏ Nguyễn Xí đã tỏ ra là một người thông minh, vũ dũng hơn người. Năm 1405 ông theo anh trai là Nguyễn Biện đến làm người nhà Lê Lợi và được Lê Lợi coi như con đẻ.

Năm 1418, Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa, Nguyễn Xí cùng tham gia cuộc khởi nghĩa và trở thành một vị tướng tài ba, thao lược của nghĩa quân lam Sơn. Sau khi đánh đuổi được giặc Minh ông đã được phong chức Long hổ tướng quân Suy trung bảo chính công thần. Từ đây con đường thăng quan của ông ngày càng lớn trải qua 4 đời vua Lê.

Ngày 30 tháng 10 năm Ất Dậu (1465) Nguyễn Xí lâm bệnh nặng và qua đời ở tuổi 69. Nhà vua thương tiếc bỏ 3 ngày không thiết triều, sai cấp đồ vật, tiền bạc làm lễ tang Nguyễn Xí và truy phong ông là “Thái sư Cương quốc công, đặc ân Khai quốc thụy Nghĩa vụ”.

Tưởng nhớ công ơn Nguyễn Xí, tại quê cũ Động Gián nhân dân và dòng họ đã lập đền thờ ông với quy mô to lớn gồm ba tòa thượng, trung và hạ điện. Cổng nanh và cổng tam quan 2 tầng xây gạch ở cách sân đền hàng trăm mét trông thật uy nghi hùng vĩ. Lễ tế hàng năm được nhân dân tổ chức long trọng vào ngày 30 tháng 10 âm lịch hàng năm.

Đền thờ Cương quốc công Nguyễn Xí, thường được gọi là Đền Chính, Đền Bản Thuộc, Đền Sở Tại. Nằm trên khu đất cao vùng chân đồi ven biển, pha nhiều cát trắng thuộc thôn Song Nam, xã Cương Gián. Xung quanh là khu dân cư cũng định cư từ lâu đời thuộc các dòng họ Nguyễn, Phan, Trương sau đến họ Lê, Bùi, Trần, Phạm…. Từ năm 1994 Tỉnh mở con đường 22 tháng 12 chạy dọc ven biển nối Thị xã Hà Tĩnh và Huyện Lỵ Nghi Xuân đi qua vùng hạ Thạch Hà, Can Lộc, Nghi Xuân. Đường 22 tháng 12 chạy dọc làng Song Nam chỉ cách Đền Nguyễn Xí 150m rất thuận tiện cho khách đến tham quan nghiên cứu di tích.

Dưới đây là một số hình ảnh tại buổi lễ khánh thành và đón bằng di tích cấp quốc gia đền thờ Cương Quốc Công Nguyễn Xí: