Tiếng chổi sột soạt ngoài sân làm chúng tôi bừng tỉnh. Bà nội thường dậy rất sớm, có hôm bà dọn dẹp đồ đạc; có hôm tôi thấy bà bó gối ngồi một mình bên bếp than. Khi ấy, những hòn than đã bén lửa, rực cháy. Một góc nhà bừng sáng lên và tiếng than chạm vào nhau tí tách.
Ánh sáng hắt ra từ đám lửa soi tỏ khuôn mặt Người. Khuôn mặt dãi dầu vì mưa nắng. Những nếp nhăn đã hằn in trong ký ức tôi cả khi ở gần Người hay khi xa cách. Nếp nhăn của mồ hôi nhọc nhằn quảy gánh đường trơn; của những tháng năm bôn ba xuôi ngược nẻo đường quê. Nếp nhăn trầm lặng của một đời người yên phận, không bao giờ cất tiếng thở than.
Ngoài kia, bình minh đã lên. Bình minh mùa đông không có sắc hồng ở phía chân trời; không màu nắng tinh khiết ban mai xuyên qua liếp cửa. Bầu trời nguội lạnh, gío hắt hiu và mưa dầm dề. Những lúc ấy, bếp than hồng xua tan không khí tịch liêu, làm căn nhà nhỏ trở nên ấm áp.
Thỉnh thoảng, tôi và em gái rủ nhau đi nhặt lá về làm củi. Dọc bờ biển Cương Gián trồng nhiều phi lao. Rừng phi lao lạc trong vườn nhà dân; rừng phi lao bạt ngàn dọc bờ biển vững chãi như bức tường thành che chắn cho làng khi bão tố. Nhưng vùng đất nào trồng phi lao, dưới tán cây đến cỏ chẳng mọc lên nổi. Lá phi lao rụng xuống, tiêu diệt thảm thực vật quanh gốc cây. Mỗi người mang theo một chiếc gánh, một cái bàn cào, chúng tôi nhặt lá cây về làm củi. Thân cây phi lao khi đã vào lò, cháy hết rồi thì biến thành than. Bà nội tôi gom những vỉa than nóng, tưới nước cho lửa tắt, rồi bà đem phơi khô để làm chất đốt sưởi ấm mùa đông tháng rét.
“Trong các loại than, than phi lao đượm nhất”, bà thường nói như vậy.
Than đượm là loại than dễ bén lửa, giữ nhiệt tốt và thời gian cháy lâu hơn các loại than củi khác. Vì thế, người dân Cương Gián chuộng nhất là than phi lao.
Những hòn than nhẹ tênh, chỉ dùng để sưởi ấm. Nhu cầu tiêu thụ than rất lớn nên trước đây nông dân Can Lộc, Thạch Hà (Hà Tĩnh) thường lên núi Hồng Lĩnh đốt than đem về bán cho người Cương Gián. Họ trèo lên đỉnh núi cao, đốn củi, phơi khô, dùng lửa thiêu cháy những đống cây to tướng cốt chỉ để lấy than đem bán. Qua một thời gian dài lăn lộn trên rừng, những người làm nghề đốt than luôn mang bộ dạng khác đặc trưng: khuôn mặt đen đúa, rám nắng; quần áo lấm lem đất bụi. Nhiều khi người đốt than bất cẩn để lửa lan rộng thiêu trụi cả khu rừng. Lửa đã bùng lên rồi thì khó dập tắt nổi. Có đám cháy mù mịt, kéo dài mấy hôm liền. Sau trận hoả hoạn núi Hồng Lĩnh hình thành những đám vằn vện như da báo. Chỗ lửa hoành hoành, để lại màu tối xám xịt. Ngày ấy dân Cương Gián thường dự trữ 3 thứ trong nhà: gạo, cá khô và than. Một bì than giá bán chỉ mấy ngàn đồng, mỗi gia đình mua sẵn vài bì than để sưởi ấm khi rét mướt đông về.
Không gian lò sưởi, dường như chỉ có vậy. Bình thường, mộc mạc. Không gian ấm áp cảnh đoàn viên của mỗi gia đình thôn quê. Bên bếp than hồng, các thành viên bình đẳng quây quần bên nhau, không phân chia ngôi thứ, tất cả quây thành vòng tròn và thầm thĩ câu chuyện kể. Chuyện làng, chuyện xã, chuyện mùa màng, chuyện gió mưa. Những câu chuyện không đầu không cuối đan xen nhau, gối lên nhau như ngọn lửa hồng đêm lạnh.
Mưa rả rích thì có thể làm gì được? Mùa mưa đi kèm với biển động cồn cào; mưa làm gián đoạn những cuộc ra khơi. Đường quê lầy lội và trơn, mưa giăng màn che kín bầu trời và mưa cản trợ bước chân trên nẻo đường xa. Bếp than hồng là nơi khu trú của tháng ngày rét mướt.
Thiếu tivi và đài. Thừa muỗi và thật nhiều cơn đói giêng hai. Đối phó với mùa đông, ông nội tôi vào mấy gia đình ở HTX Đại Sơn – đơn vị làm nông duy nhất của Cương Gián – xin mấy gánh rơm. Ông mang rơm về bện thành chiếc ổ lót dưới giường. Trên là chăn chiên; dưới là ổ rơm, ấm không chịu nổi. Ổ rơm phát tiếng kêu lạo xạo khi trở mình nhưng nhờ nó mà chiến thắng được bao trận đại hàn. Bếp than đặt dưới giường để lấy hơi nóng. Nằm trên ổ rơm và sưởi ấm bằng than, mặc kệ ngoài kia gió dục mây vần.
2.
Bây giờ nệm ấm chăn êm, điều hoà, tivi, tủ lạnh, nhưng “đất lề quê thói” bếp than hồng của người dân Cương Gián vẫn thường được nhen lên giữa mùa đông.
Nghề đốt than dần dần mai một. Xã có lệnh cấm đốt rừng, núi Hồng Lĩnh không còn những đám cháy như vài chục năm trước. Rừng được trả lại màu xanh tươi; sim, mua, đua nhau nở tím bạt ngàn khoe sắc. Người đốt than Thạch Hà, Can Lộc chẳng biết họ đã chuyển sang làm nghề gì ? “Than đây…Ai than nào…”, Làng quê thiếu vắng tiếng cô bán hàng than quen thuộc. Tiếng rao ngái ngủ, chậm buồn, đã lặn vào trong chiều mưa năm cũ.
Tôi về thăm quê một ngày rét mướt. Mưa rơi ướt áo, hơi lạnh tái tê luồn vào thịt da. Như mọi lần, bà nội lại cặm cụi quạt lò nhóm than cho cháu sưởi ấm. Một mồi lửa, đám than đã bùng lên, hơi ấm lan toả khắp căn nhà nhỏ. Chúng tôi ngồi quây quần bên bếp than, ấm cúng và gần gũi như hai mươi năm trước.
Bà nội tôi lưng đã còng tóc đã bạc, nhưng minh mẫn lạ thường. Gần 90 tuổi mà bà có thể xâu được kim, giấc ngủ cứ tròn đầy. Ngày xưa vất vả chạy bộ trăm nghìn cây số nên khi ở tuổi xế chiều, đôi chân của bà càng thêm khoẻ mạnh, dẻo dai. Hàng ngày bà ra vườn nhổ cỏ, chăm chút cho từng gốc cây; dọn dẹp nhà cửa. Bây giờ thảnh thơi, cuộc sống no ấm nhưng bà vẫn giữ nếp cũ: khăn bối gọn gàng buộc tóc trên đầu, quần lụa, áo nâu; vẫn miếng trầu đỏ tươi xuyên thế kỷ.
O Liên đưa con từ Nam Đàn về quê nội, phụng dưỡng mẹ già. Niềm vui từ đứa con làm o hồi sinh. Cô em gái lấy chồng, thoắt cái đã con bồng con bế. Cương Gián bùng nổ phong trào xuất khẩu lao động, Hậu – chồng của em gái tôi bay sang Đài Loan làm nghề đánh cá. Lương ba cọc ba đồng, lại phải quăng quật giữa biển khơi, nó thường xuyên gọi điện về kêu khổ. “Làm việc cực nhọc, nhưng chỉ được ăn toàn bánh bao. Ngày ba bữa bánh bao, suốt ngày ăn bánh bao không thể chịu nổi anh ơi”, Hậu kể. Tôi nói, khổ quá thì về. Thế là Hậu về nước. Trước khi đi Đài Loan Hậu bán hết ngư cụ, trở lại quê hương em chẳng có nghề nghiệp gì, lại nộp hồ sơ đi Hàn Quốc. Hậu đã bay sang Hàn gần 1 năm nay, lương mỗi tháng “nghìn đô”. Cương Gián có mấy ngàn người đi XKLĐ ở Hàn Quốc, mỗi năm chuyển về quê hàng chục tỷ đồng. Tôi ở phố về thấy lương nghìn “đô” mỗi tháng đã to, nhưng với người Cương Gián thì chẳng có gì đáng ngạc nhiên.
Khi toàn xã đua nhau đi nước ngoài, thì chú Nam vẫn đủng đỉnh ở nhà. “Để xem, tớ ở quê mà vẫn giàu”, chú nửa đùa nửa thật. Tính chú như vậy, xưa nay suy nghĩ chẳng giống ai và thường làm những việc khác người. Thời đất đai ở xã đang rẻ, chú góp được một ít tiền mua mấy vạt đất dự phòng. Đến khi người làng ở Hàn Quốc đổ tiền về quê như nước, thanh niên đua nhau mua đất – cưới vợ – xây nhà. Gía đất bỗng nhiên tăng vùn vụt, chú Nam “thắng quả đậm”.
Sau ngày Linh Từ mất, mự Thu âm thầm. Lại thêm tang chồng, mự như hoá thành cái bóng của chính mình. Nhưng cuộc sống và tương lai của đàn con buộc mự phải gượng đứng lên, gồng mình chạy chợ, làm lụng trăm nghề. Có dạo, mự phải xa nhà đi làm thuê trong Nam ngoài Bắc, thân cò lặn lội mom sông. Người nhiều, việc ít, khi trở về trong túi chẳng có đồng nào. May nhờ có Thái, em của Linh Từ đi xuất khẩu lao động ở Đài Loan hàng tháng tích góp tiền gửi về cho mẹ. Trang trải nợ nần, còn dư mấy chục triệu. Hoàn cảnh của gia đình mự nhờ đó mà ổn định, đi lên.
Đã qua rồi cảnh đứt bữa ngày ba tháng tám; chấm dứt những chiều cơm độn sắn, thêm khoai. Cương Gián đứng lên, đoạn tuyệt quá khứ bần hàn, đói khổ. Làng quê đổi mới, cuộc sống sung túc, không khí chan hoà, tươi vui.
Và chuyện xưa tôi kể, chỉ còn trong hoài niệm.
Sáng qua thức dậy, trời quê đã xanh trong. Dưới bóng Lam Hồng, thoáng chốc đà hai mươi năm lẻ, khép chặt dĩ vãng buồn thương. Tiếng sóng biển vẫn ca khúc khải hoàn; làng thanh bình và vẫn còn mãi bếp than hồng rực sáng. Ngọn lửa ấm áp toả sáng vĩnh hằng, tôi có cảm giác những người già ngồi bên bếp than hồng như đang giữ lửa cho mai sau…
Quang Long
