Có thể nói đây là chuyến đi lý thú có nhiều ý nghĩa, nó giáo dục tình yêu quê hương đất nước, yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống con người, vun đắp các giá trị Chân – Thiện – Mĩ và truyền thống hiếu học cho các cháu. Nhất là cụm di tích văn miếu Quốc Tử Giám.
Văn miếu Quốc Tử Giám là quần thể di tích đa dạng phong phú, đó là một tập hợp gồm hai di tích chính:
– Văn miếu thờ Khổng Tử, các bậc hiền triết Nho giáo và Tư nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An, người thầy tiêu biểu đạo cao, đức trọng của nền giáo dục Việt Nam.
– Quốc Tử Giám: trường quốc học cao cấp đầu tiên của Việt Nam với hơn 700 năm hoạt động, đã đào tạo hàng nghìn nhân tài cho đất nước, danh tiếng tạc dựng vào bia tiến sĩ nơi đây.
Văn miếu được xây dựng từ tháng 8 năm Canh Tuất (năm 1070), đời Lý Thánh Tông. Lúc đầu đắp tượng Chu Công, Khổng Tử và tứ phối vẽ tranh tượng thất thập nhị hiền, bốn mùa cúng tế. Hoàng Thái Tử đến đây học.
Năm 1076, Lý Nhân Tông cho lập trường Quốc Tử Giám giành riêng cho con vua học (Quốc Tử), sau này đến đời vua Trần Thái Tông (1253) cho mở rộng Quốc Tử Giám và thu nhận cả con nhà thường dân nhưng có sức học xuất sắc. Đến đời Trần Minh Tông, Chu Văn An được cử làm quan Quốc Tử Giám Tư nghiệp và dạy trực tiếp cho các Hoàng Tử. Năm 1370, Chu Văn An mất, được vua cho thờ ở Văn miếu bên cạnh Khổng Tử. Văn miếu chia làm 5 khu:
– Khu thứ nhất: từ cổng Văn Miếu Môn đến Đại Trung Môn.
– Khu thứ hai: từ Đại Trung Môn đến Khuê Văn Các. Khuê Văn Các là một cái lầu vuông bằng gỗ đẹp, có bốn mái, mỗi mái gốm hai lớp. Bốn bên có bốn cửa sổ hình tròn, taọ dáng lan can gỗ thành hình những tia nắng mặt trời chiếu sáng. Hình tượng Khuê Văn Các mang tất cả những tinh tú của bầu trời tỏa xuống mặt đất (hồ Thiên Quang hình vuông tượng trưng cho đất). Công trình mang vẻ đẹp sao Khuê, ngôi sao tượng trưng cho văn học. Hai bên có lối đi vào hai khu nhà bia tiến sĩ.
– Khu thứ ba: gồm hồ nước Thiền Quang Tịnh, hai bên nhà là hai khu nhà bia tiến sĩ, mỗi tấm bia làm bằng đá đội lên lưng một cụ rùa, khắc tên các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa, Hoàng giáp.
– Khu thứ tư: Là khu trung tâm gồm hai tòa song song. Toà ngoài là bái đường, toà trong là thượng cung.
– Khu thứ năm: Là khu Thái học. Trước kia đã có một thời kì đây là khu đền Khải Thánh thờ bố mẹ Khổng Tử, một nhà tư tưởng, nhà triết học nổi tiếng của Trung Hoa cổ đại.
Khổng Tử tên thật là Khâu, tự là Trọng Ni, sinh ngày 28 tháng 9 năm 551 trứơc công nguyên, thời Xuân Thu. Tại ấp Trân, làng Xương Bình, nước Lỗ (nay là Khúc Phụ, Sơn Đông, Trung Quốc). Ông mất năm 479 TCN, thọ 73 tuổi. Ông là nhà tư tưởng, nhà triết học nổi tiếng cuả phương đông. Tư tưởng nhất quán cuả ông là sự giaó dục bằng Đạo đức. Quan hệ xã hội là dùng “lễ” thay cho “luật”. Khổng Tử đề cao chữ “Nhân”. Nhân là con người, nhân cũng là 1 nguyên tắc đạo đức. Ngũ thường NHÂN- LỄ -NGHĨA- TRÍ- TÍN là 5 phạm trù đạo đức trong triết học Nho giáo. Nhân là trung tâm vũ trụ. Quy tắc vàng của Khổng Tử là “Chủ nghĩa Nhân đạo” và đạo của Ông là “Trung Thứ”. Trung là làm hết mình, Thứ là suy từ lòng mình ra mà biết lòng người, cái gì mình không muốn thì đừng đem cho người khác. Ông muốn thiết lập “Thiên mệnh” để thống nhất thế giới, mang lại hoà bình, thịnh vượng cho nhân dân. Suốt đời đi dạy học trò khắp các nước trong vùng để truyền bá tư tưởng nhân đạo. Sau khi mất, học trò của ông như Mạnh Tử, Tuân Tử… mới tập hợp các bài giảng lại thành cuốn “Luận Ngữ” và phát triển thành Khổng Giáo, một hệ thống tư tưởng Đông Phương chính thống. Khổng Tử rất nhấn mạnh đến sự học. Học suốt đời và học không bao giờ thừa, vì thế ông được tôn là Đại sư. Nước ta trong các thời kỳ Bắc thuộc Nho giáo phát triển chưa mạnh nhưng từ thế kỷ thứ X trong kỷ nguyên độc lập, tự chủ. Đạo Nho (hay còn gọi là đạo Nhu) phát triển rất mạnh, tư tưởng Khổng giáo thống lĩnh toàn bộ xã hội và gần như là quốc giáo.Thờ Khổng Tử là thờ bậc thầy đại sư, thờ tinh thần hiếu học và thờ Đạo đức Nho giáo.
Chu Văn An tên thật là Chu An, hiệu là Tiều Ân, tên chữ là Linh Triệt. Sinh năm 1292, mất năm 1370. Quê làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm (Thanh Trì), nay thuộc phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai, Hà Nội. Ông là một nhà giáo xuất sắc, một thầy thuốc giỏi, một đại quan nhà Trần, được phong tuớc “Văn Trinh Công” nên đời sau quen gọi là Chu Văn An. Là một người chính trực, từng đỗ thái học sinh nhưng không ra làm quan mà mở trường dạy tư ở làng Huỳnh Cung, bên kia sông Tô Lịch. Ông có cống hiến trong việc truyền bá, giáo dục tư tưởng đạo đức Khổng giáo vào Việt Nam. Vua Trần Minh Tông vời ông ra làm quan Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy cho Thái tử Trần Vượng (tức vua Trần Hiến Tông sau này). Đến đời Dụ Tông, ông thấy quyền thần làm nhiều điều vô đạo, ông dâng sớ thất trảm xin chém bảy tên gian nịnh. Nhưng vua không nghe, ông chán nản từ quan về ở núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương) dạy học, viết sách cho tới khi mất. Cuộc đời thanh bạch và khí tiết của ông là một tấm gương sáng cho đời sau. Ông là một trong rất ít bậc hiền Nho được thờ ở Văn Miếu. Sự nghiệp của ông được ghi lại trong văn bia ở Văn Miếu Quốc Tử Giám. Và chắc ai cũng biết về huyền thoại “Học trò Thuỷ Thần” của Thầy Chu Văn An. Ý chí và sự ngưỡng mộ ông được ghi lại qua 2 câu đối thờ:
-Trần vãn thử hà thời, dục vịnh đại phi hiền giả lạc
– Phượng sơn tồn ẩn xứ, trĩ lưu trường ngưỡng triết nhân phong.
Dịch nghĩa:
– Cuối đời Trần là thời nào,ngâm thơ, vịnh cảnh, rong chơi há chẳng phải là thu vui của bậc hiền giã.
-Núi Phượng còn dấu vết ở ẩn, đỉnh non vẫn mãi mãi ngưỡng mộ phong thái kẻ trết nhân.
Trong số rất nhiều bia tiến sỹ nổi tiếng thờ trong Văn miếu Quốc Tử Giám, Cương Gián ta cũng có một vị là Tiến sỹ là Nguyễn Bật Lạng (sau này lên sống ở làng Đỗ Yên, Nghi Xuân, Hà Tĩnh). Bia tiến sỹ ghi công nhiều trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa, nhà giáo, nhà sử học, nhà địa lý nổi tiếng, như Lê Quý Đôn…
Lê Quý Đôn (1726-1784, quê Hưng Hà, Thái bình), nổi tiếng là một thần đồng học giỏi từ nhỏ. Giai thoại kể rằng: Có một lần đang chơi ngoài đường, quan Thượng thư đồng liêu của cha (Lê Trọng Thứ) hỏi thăm đường đến chơi nhà, cậu nghịch ngợm chơi trò đố chữ quan làm quan xấu hổ. Vào đến nhà, mới biết đó là con bạn mình. Ông kể lại chuyện dọc đường. Lê Trọng Thứ gọi con ra mắng và đánh đòn. Quan thượng thư thấy cậu bé thông minh đã xin tha cho ông, với điều kiện phải ứng khẩu một bài thơ tạ tội với tựa đề “Rắn đầu rắn cổ”. Cậu ngẫm nghĩ một lúc rồi đọc:
“Chẳng phải liu điu cũng giống nhà
Rắn đầu biếng học quyết không tha
Thẹn đèn hồ lửa đau lòng mẹ
Nay thét mai gầm rát cổ cha
Ráo mép chỉ quen tuồng lếu láo
Lằn lưng chẳng khỏi vết roi da
Từ nay trâu lỗ xin siêng học
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.”
Theo Ông thì: “Phi nông bất ổn, phi công bất hoạt,phi thương bất phú,phi trí bất hưng…”
Tôi nghĩ rằng nếu dân Cương Gián ta, ai cũng có một mong ước, một ý nguyện cho con cái mình học hành tử tế nên người, thì ta nên sớm có một định hướng là tạo ra môi trường lành mạnh, giúp các cháu học tập tốt. Giáo dục một truyền thống hiếu học từ cha ông, kết hợp nhà trường-gia đình-xã hội để chăm lo cho các cháu học tốt. Xây dựng thư viện phòng đọc sách và thư viện điện tử (Kinh phí vận động các mạnh thường quân, các nhà hảo tâm, các tổ chức và các Hội đồng hương tài trợ). Thiết nghĩ hội khuyến học xã nhà cũng nên có những hoạt động khuyến khích động viên các cháu thi đua học tập tốt bằng cách tài trợ những suất học bổng cho học sinh nghèo hiếu học, có phần thưởng xứng đáng cho học sinh giỏi, đậu điểm cao trong các kỳ thi Huyện, Tỉnh, toàn quốc, đậu đại học…, những người đem vinh danh về cho bản thân, gia đình, làng xã, như tổ chức cho đi thăm văn miếu Quốc Tử Giám, Ở đó hàng năm vẫn diễn ra các lễ tôn vinh nhân tài đất Việt, học sinh tham dự các kỳ thi Quốc tế (Tôi đang có một tạp chí “toán học và tuổi trẻ” chụp ảnh của cố nhà giáo Hoàng Hoa Trại với đoàn học sinh đi thi toán Quốc tế tại Bungary, năm 1997). Rằm Nguyên Tiêu năm nay còn diễn ra hội thơ Việt Nam rất hay. Hàng năm vào dịp tết, ta nên họp mặt truyền thống sinh viên đại học và học sinh PTTH, động viên, khen thưởng những gương mặt tiêu biểu, những ý kiến hay. Phục hồi các trò chơi dân gian, lễ hội văn hoá lành mạnh, xây dựng đời sống tinh thần phong phú, trên cơ sở giữ gìn bản sắc văn hoá cha ông, tiếp thu những tinh hoa văn hoá bên ngoài hiện đại, mới mẻ, có như vậy chúng ta mới phát triển và hội tụ được người tài bởi vì “Nhân tài là nguyên khí của Quốc gia”.
