Đất đai thổ nhưỡng tương đối màu mỡ, dọc ven biển có những bãi cát trắng bằng phẳng mịn màng,ngoài làng có rừng phi lau rậm rạp che gió và chắn sóng biển. Dân số hiện nay là 12.083 nhân khẩu ,với 2.707 hộ phân bố theo 4 vùng: Cương Gián I, Song Long, Song Phương, và Song Nam.Dân cư ở đây quy hoạch ngăn nắp,ngõ xóm song song thẳng hàng,nhà cửa cao ráo,tường sơn trắng toát,hầu hết đều quay về hướng nam.Ngang qua các thôn xóm là con đường Ruông,men theo bên cạnh lạch Bàu.con lạch này xưa nước trong xanh hiền hòa,có hàng dừa nghiêng soi bóng rất đẹp.
Rào Mỹ Dương
Cương Gián là một Làng Việt cổ, cư dân đến sống ở đây đã từ lâu đời.Khoảng hơn 1000 năm trước,nơi đây đã lập đền thờ Tam Tòa,thờ ngài Lý Nhật Quang con thứ 8 của vua Lý Thái Tổ (1016- 1020). Trong “Việt Nam sử lược ” của Trần Trọng Kim có viết về Cương Gián trong đoạn viết về chiến tranh Trịnh -Nguyễn phân chia (1660)khi tổng trấn Nghệ An: Đặng Tiến Thự tiến về Hội thống đánh quân nhà Nguyễn. “Đại Việt sử ký toàn thư” cũng có đoạn nói về Nguyễn Xí người làng Cương Gián đã giúp vua Lê Lợi đánh tan giặc Minh trong khởi nghĩa Lam Sơn lại phò Lê Thánh Tông lên ngôi vua và được vua phong cho tước “Cương Quốc Công Nguyễn Xí”,nhân dân tôn trọng và lập đền thờ tại làng Song nam,xã nhà. Lịch sử và tên gọi Cương gián đã có từ lâu,sau ngày hợp nhất tên gọi các xã trong huyện Nghi xuân,Cương gián được đổi tên Xuân song,nhưng vì ý nghĩa và truyền thống nên vẫn giữ lại tên cũ là Cương gián.
Có nhiều cách cắt nghĩa 2 từ Cương Gián :
Cương có nghĩa là gò đồi, gián có nghĩa là sông lạch.Cương gián là vùng quê sông lạch.
Cương có nghĩa là yên cương,dây cương,gián có nghĩa là gián đoạn, nghỉ ngơi.
Tương truyền Cương Gián là vùng đất địa linh nhân kiệt với 99 ngọn núi Hồng mà 100 con chim Phượng Hoàng bay về tìm nơi đất lành để dựng Kinh đô. 99 con tìm được 99 chỗ đậu còn thiếu chỗ cho con thứ 100 nên cả đàn bay đi và quay đầu tiếc nuối. Thế đất “Long cương, phượng gián”,là nhị linh trong bộ tứ linh,có “hữu Bạch Hổ, tả Thanh Long”.Núi Hồng Lĩnh hùng vĩ như cột sống lưng vững chải,có ngọn Lèn cao 658m,ngọn Lịp cao 630m,ngọn Bòng bòng cao 670m,có núi Đá Bạc,có mép Hàm Rồng kỳ vĩ, có rừng trúc xanh thắm,có khe mưa dông,khe Con tinh là danh lam thắng cảnh… Các dãy núi này tạo thành vòng cung ôm lấy làng Cương gián,tạo thành 1 Minh đường phong khoáng.Sông Rào Mỹ Dương uốn khúc quanh co, trước khi đổ ra biển cả qua cửa Lạch Kèn còn tạo nên một vùng đầm phá rất rộng.Bên núi,bên sông, nước non trải dài ra biển tít tắp tới chân trời xa thẳm, tất cả tạo nên một bức tranh làng mạc sơn thủy hữu tình.Ngày xưa nếu Bà Huyện Thanh Quan đến vùng này,những câu thơ cảm tác chắc không kém phần đẹp và hay như ở Đèo ngang.
…“Cỏ cây chen đá,lá chen hoa.
Lơ thơ dưới núi,Tiều vài chú
Lác đác bên sông,chợ mấy nhà.”
Tuy nhiên ngày nay để tránh sóng biển dâng, người ta còn đắp thêm một con đê cao to vững chãi bên phía hữu ngạn lạch Kèn,để che chắn cho làng Song nam. Ở cửa biển lạch Kèn và vùng chân núi Đá bạc,có Cống Đá bạc ngăn nước thủy triều lên.Thuyền đánh cá, thuyền buôn neo đậu san sát, trên bến dưới thuyền bán buôn tấp nập,xa xa là những ruộng muối của bà con diêm dân,chất đầy những đống muối cao trắng toát. Người Cương Gián tự hào rằng:
“Quê ta gần biển gần sông,
Người đông cảnh đẹp cánh đồng phì nhiêu”
Quả thật ở đây thiên thời, địa lợi, nhân hòa, vùng đất này vừa có núi,vừa có sông,lại vừa có biển.Chính những điều này đã nuôi dưỡng và hun đúc nên tâm hồn,khí phách của người Cương Gián: Thông minh, sáng tạo, ngay thẳng,quả cảm và giàu lòng nhân ái. Đất mẹ Cương gián là cái nôi sinh ra biết bao nhân tài như: Cương Quốc Công Nguyễn Xí,Tiến sỹ Nguyễn Bật Lãng, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp…
La sơn phu tử Nguyễn Thiếp,khi về thăm và tìm lại gia phả tổ tông (1754)đã viết:”Tổ tiên ta ngày xưa ở tại làng Cương gián,phía sau làng núi Hồng đồ sộ,phía trước làng biển cả mêng mông.Bàn nước Hoa viên mượt mà như một dải lụa uốn lượn quanh làng,đây là một làng quê đông người nhiều của…”.
Còn Hồ Sỹ Tạo,Quan tri phủ Quảng trạch,hậu duệ của dòng họ Hồ Quỳnh Lưu,trong 1 lần về thăm cố hương(1868), đã viết bài ký về Cương gián:“trên một doi đất dài,uốn lượn bao quanh làng bằng một dòng sông nhỏ,làng mạc đông đúc mà vẫn ngăn nắp.Trước làng là biển cả,sau lưng là dãy núi Hồng,lững thững màu xanh khi tan khi hợp,rì rầm sóng biển khi nhặt khi khoan.Cá biển nhởn nhơ,chim trời đùa hót.Thuyền đánh cá nhả khói,người hái củi đội trăng.Phía bắc hòn Ngư như đôi cá thi nhau nhảy,phía đông đảo Mắt như cặp mày đang soi.Một buổi trời thanh biển lặng,trên cao trông xuống,cảnh trí lớp lớp trải bày đẹp khôn tả xiết.”
Mép Hàm Rồng
Và ngày nay, biết bao thế hệ nhân tài kế tiếp viết nên trang sử vẻ vang của quê hương Cương gián như: Giáo sư, Tiến sỹ Khoa học Nguyễn Đình Hương, hiệu trưởng trường đại học kinh tế quốc dân. Tiến sĩ Hoàng Văn Huấn, cục trưởng cục xúc tiến đầu tư, bộ kế hoạch đầu tư nước ngoài. Nhà toán học Hoàng Hoa Trại, cây toán sơ cấp hàng đầu ở Việt
Bình minh trên biển Cương Gián
Với ưu thế địa lý phong thủy tuyệt vời,Cương Gián từ xưa đã là một vùng kinh tế năng động, dân cư sầm uất,văn hóa phong phú,thơ ,ca,hò, vè, ví dặm.Thương hiệu nước mắm nổi tiếng khắp đất nước được các thương nhân mang thuyền “đi trẩy” khắp trong nam ngoài bắc,ra đến tận Hà Nội, Thái Bình, Nam Định, rồi vào tận Lý Hòa, Bố trạch, Quảng Bình, nơi mảnh đất cắm dùi của người con “làng trửa” .
Cương Gián ngày nay đổi mới vươn lên thành một vùng quê giàu có,với thế mạnh con người thông minh sáng tạo,cần cù lao động trong các ngành nghề đánh cá, trồng lúa, làm muối, sản xuất nước mắm truyền thống, làm nón… Cương Gián luôn đi đầu trong việc áp dụng máy móc,cải tiến các phương tiện đánh cá tân tiến,phát triển nghề xay xát lúa gạo. Hiện nay Cương Gián là con chim đầu đàn về phong trào hợp tác xuất khẩu lao động trong cả nước,có hàng ngàn con em đang đi lao động, học tập ở nước ngoài như Hàn Quốc, Nhật Bản…, hàng năm một lượng tiền lớn hàng trăm tỷ đồng chảy về xây dựng quê hương ngày thêm vững mạnh. Cương Gián đang trở thành một mô hình làm ăn kinh tế giỏi của cả nước xứng đáng với danh hiệu anh hùng trong thời kỳ đổi mới.
Về Cương gián hôm nay,đi trên con đường thảm nhựa láng bóng,những mái ngói đỏ tươi của những tòa nhà biệt thự,thấp thoáng bên những tán lá xanh tươi trù phú.Trong Tôi lại trỗi lên 1 niêm tự hào mạnh mẽ,giọng hát của ca sỹ Anh Thơ trong trẻo vang lên:”Một chiều hè, con về thăm quê mẹ, nước mắt lưng tròng xúc động quá mẹ ơi!…”
Tp Hồ Chí Minh,22/10/2008 : Đinh Quang Thiện
