Ngàn Hống là tên gọi từ ngàn xưa của núi Hồng Lĩnh với những dãy núi điệp điệp, trùng trùng, như “Luỹ đá chống Trời” với 99 đỉnh núi sừng sững hiên ngang. Sông Lam chia nước cùng với sông Cửu Long, từ cao nguyên Trấn Ninh của Lào với sông Chu của Thanh Hoá ở cao nguyên Quế Phong với sông Giang của Quảng Bình ở vùng núi Tuyên Hoá, đã tạo nên một lưu vực mênh mông và trẻ trung, như con rồng cuồn cuộn đổ ra biển cả bao la. Sông núi châu tuần về đây đã tạo cho nghi Xuân một cảnh quan du lịch kỳ thú và hấp dẫn với 32 km bờ biển, 18 km bờ sông lam, 25 km ven chân núi Hồng Lĩnh và những cảnh đồng bát ngát, cảnh cò chao liệng với những “cát vàng cồn nọ, bụi hồng dặm kia và nhiều di tích lịch sử văn hoá, đền đài miếu mạo, đẹp như gấm, như hoa.
“Hồng Sơn liệt chướng
Đan Nhai qui phàm
Giang Đình cổ độ….” đã làm cho bao tao nhân, mặc khách đến với Nghi Xuân Hà Tĩnh phải bận lòng.
Là vùng đất “Địa linh nhân kiệt” đã nuôi dưỡng nhiều bậc hiền tài và nhiều danh nhân khoa bảng cho đất nước, như Nguyễn Du, Nguyễn Khản, Nguyễn Công Trứ, Thánh địa lý Tả Ao và nhiều nghệ sỹ và giáo sư tên tuổi, như Nghệ sỹ nhân Đào Mộng Long, Giáo sư sử học Hà Văn Tấn, Phó Giáo sư nhà nghiên cứu văn học Vũ Ngọc Khánh….. Nghi Xuân còn là quê hương nhiêù phong trào đấu tranh chống sưu cao, thuế nặng trong những năm đầu của thế kỷ 20 và phong trào cánh mạng 30-31.
Đến Nghi Xuân du khách có thể đến tham quan khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du danh nhân văn hoá thế giới, khu lưu niệm danh nhân Nguyễn Công Trứ. Hay đến thăm đền Chợ Củi đền thờ công chúa Liễu Hạnh và Quan Hoàng Mười với nhiều huyền thoại được lưu truyền trong nhân dân. Đây là một công trình kiến trúc nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc được xây dựng vào đầu thế kỷ 16. Đền đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia vào năm 1993. Hàng năm ở đây đã đón gần 10 vạn du khách trong và ngoài nước đến tham quản, thưởng ngoãn. Hay du khách cũng có thể di du thuyền dọc theo bờ sông Lam để thăm thú các phong cảnh của miền quê sông nước và nghe hát ví đò đưa làm say đắm lòng người, hoặc đi nghe hát ca trù ở Cổ Đạm, hát chèo kiều ở Tiên Điền.
“ Ngày Xuân sông nước thanh thanh
Thuyền em nhuộm sắc non xanh núi Hồng”
Đến với Nghi Xuân du khách cũng đừng quên thưởng thức, những món ăn đặc sản của văn hoá ẩm thực với nhiều món ăn ngon nổi tiếng, như rươi Xuân Giang, Xuân Hồng; mực khô, ruốc chua, nước mắn ngon Xuân Hội, Cương Gián; dưa đỏ Xuân Thành….. Mùa hè về du khách có thể đến tắm biển và nghỉ mát ở khu du lịch biển Xuân Thành để tận hưởng sự trong lành của một vùng du lịch sinh thái, chắc chắn sẽ làm cho quí khách hài lòng và quên đi những ngày lao động mệt nhọc. Từ khu du lịch biển Xuân Thành du khách có thể tham quan, đất giáo phường ty Cổ Đạm, nơi đây là một trong những cái nôi ca trù của cả nước và tham quan khu di tích đền thờ Đinh Lễ là một ông tổ của nghệ thuật ca trù.
Trong những năm gần đây thực hiện công cuộc đổi mới, do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, Đảng bộ và nhân dân Nghi Xuân đã mở ra nhiều hướng đi để phát triển kinh tế – xã hội huyện nhà từ khôi phục và phát triển các làng nghề truyền thống, như nghề mộc ở Xuân Phổ, nghề trồng đay dệt chiếu ở Xuân Giang 2, nghề sản xuất gạch ngói ở Cổ Đạm, nghề xây dựng ở Tiên Điền, Xuân Mỹ, xuất khẩu lao động ở Cương Gián, nghề mây tre đan ở Xuân Yên, Xuân Viên, phát triển các doanh nghiệp …. các mô hình này đã góp phần tạo cho bộ mặt Nghi Xuân ngày càng khởi sắc. Cùng với nhiệm vụ phát triển kinh tế, Nghi Xuân còn đầu tư phát triển du lịch và coi du lịch là một mũi nhọn kinh tế của địa phương. Ngoài thu hút các nguồn vốn đầu tư của nhà nước và các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh, Nghi Xuân luôn có những cơ chế mở, thuận lợi cho công tác đầu tư để thực hiện công tác xã hội hoá về phát triển du lịch và dịch vụ thương mại. Đồng thời Nghi Xuân cũng đã gắn được du lịch văn hoá, du lịch tâm linh với du lịch biển, tạo thành một quần thể du lịch hấp dẫn.
Tuy mới hình thành và phát triển từ năm 1996 đến nay, thời gian còn chưa dài và nguồn vốn đầu tư của nhà nước còn ít ỏi, nhưng hiện nay khu du lịch biển Xuân Thành cũng đã trở thành là một điểm tham quan du lịch hấp dẫn của du khách gần xa. Hiện tại khu du lịch biển Xuân Thành đã có 136 cơ sở đang ký kinh doanh dịch vụ du lịch với trên 900 phòng nghỉ trong đó 350 phòng nghỉ có đầy đủ tiện nghi hiện đại với tổng số vốn đầu tư trên 300 tỷ đồng. Hàng năm khu du lịch biển Xuân Thành đã đón trên 5 vạn lượt khách đến nghỉ mát và tắm biển, đã góp phần giải quyết việc làm cho gần 1000 lao động và đóng nộp vào ngân sách nhà nước gần 2 tỷ đồng tiền thuế.
Những công trình xây dựng mới đang được đầu tư và xây dựng hôm nay đã tạo cho Nghi Xuân những dáng vóc và diện mạo mới đồng thời tạo bước đột phá cho du lịch Nghi Xuân cất cánh. Các công trình hồ chứa nước Xuân Hoa với lưu lượng trên 9 triệu m3 nước, công nâng cấp tôn tạo khu lưu niệm Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, công trình nhà máy nước Nghi Xuân cung cấp nước phục vụ sinh hoạt cho khu du lịch biển Xuân Thành và các khu dân cư, công trình tuyến đê Hữu Sông Lam, sân gôn, sân đua chó Xuân Thành, cảng cá Xuân Hội, tuyến đê hội Thống và nhiều khu đô thị mới đang được đầu tư xây dựng ….. với tổng mức đầu tư hàng ngìn tỷ đồng. Giao thông thuỷ bộ thuận tiện, đã tạo điều kiện cho du lịch và các ngành nghề sản xuất phát triển. Hiện nay từ trung tâm huyện về tận địa bàn của các thôn xóm hầu hết đã được nhựa hóa. Trong tiến trình của công cuộc đổi mới hôm nay, Nghi Xuân cũng đang chuẩn bị triển khai nhiều dự án lớn để phát triển du lịch trên địa bàn.
Mùa du lịch hè 2011 đang đến gần cùng với sự đi lên của quê hương đất nước trong tiến trình hội nhập Quốc Tế, chắc chắn những tiềm năng về du lịch Nghi Xuân sẽ tiếp tục được phát huy, là một điểm đến hấp dẫn của du khách./.
