Đại đồng: Lễ hội đền Tĩnh

Đền Tĩnh là một ngôi Đền nằm ở phía bắc thôn Đại Đồng, xã Cương Gián- Huyện Nghi Xuân – Tỉnh Hà Tĩnh.

Đền Tĩnh là ngôi Đền nhỏ được tọa lạc ở Thôn Đại Đồng xã Cương Gián. Là trung tâm của làng khi hội tụ, tế lễ và vui Xuân. Đền Tĩnh tuy là một ngôi Đền nhỏ nhưng xung quanh Đền có khá nhiều cây cối, ngay sân Đền có cây xanh khổng lồ tỏa bóng mát cả sân Đền. Tất cả các cảnh quan đó càng tạo chất uy nghi tỉnh lặng vốn có của ngôi Đền.

Về Lịch sử di tích Đền Tĩnh hiện nay không có tài liệu chính thống nào ghi chép lại, có chăng chỉ có qua lời kể của các cụ cao niên trong làng và qua nghiên cứu kiến trúc của ngôi Đền làm cơ sở.

Đền Tĩnh

Theo lưu truyền trong nhân dân địa phương thì ngôi Đền Tĩnh được xây dựng vào cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18. Ban đầu Đền chỉ làm bằng tranh tre khá đơn sơ, sau qua nhiều lần hư hỏng, ngôi Đền được sữa chữa nhưng không rõ thời gian nào, đến khoảng thời gian năm 1940 – 1942, cha con ông Nguyễn Tụ và Nguyễn Đức là người giàu có ở vùng này cùng với nhân dân địa phương đã xây dựng lại Đền Tĩnh có như ngày hôm nay. Từ thời gian đó đến nay Đền được xây dựng thêm một vài công trình như nhà thờ ngoài trời, ngôi đền cũng được chăm sóc, sữa chưa kịp thời khi bị hư hỏng, Đền được làm chủ yếu bằng vỏ sò un thành vôi pha trộn với mật mía, thể hiện đặc trưng của Làng Động Gián là một miền quê nằm sát bờ biển và được bao quanh dòng sông Mỹ dương chảy ra lạch Đồng Kèn.

Đền Tĩnh sơ khai xây dựng để thờ vị bản cảnh Thành Hoàng Làng Động Gián. Hiện nay không có tài liệu chính thống, sắc phong nào ghi chép lại song đến ngày lễ mồng 7 tháng giêng đều được xướng tên Thần. Theo lời kể của con cháu họ Phan cũng như nhân dân nơi đây, vị bản cảnh Thành Hoàng Làng Động Gián là Thần Tổ Phan Do, Phan Do tiền thân là người ở xã Bắc Thành, Huyện Yên Thành, Tỉnh Nghệ An. Vào Năm Tân Sửu 1421 đến năm Bính Ngọ 1426 khi đất nước loạn lạc, bị giặc Minh xâm chiếm Phan Do và vợ là Mai Thị Soạn đã dời vào phía đông nam Hồng Lĩnh, một vùng đất xa xôi, hẻo lánh để lánh nạn, tại đây Phan Do đã chiêu dân lập ấp, mở rộng vùng đất này. Buổi đầu chiêu dân lập ấp làng trại, sau này khi có các dòng họ Ngô, Họ Nguyễn, Họ Lê, Họ Hoàng đến định cư thì nơi đây được gọi là làng Trại. Đến thế kỷ 16 – 17 đã có các dòng Họ Võ, Họ Bùi, Họ Phạm, Họ Mai, Họ Trần… đến định cư và hiện nay đã toàn thôn là 17 họ.

Trải qua bao thăng trầm biến đổi của lịch sử, tiền thân là Làng Trại, nay gọi là Thôn Đại Đồng xã Cương Gián, trù phú dân cư đông đúc toàn thôn có gần 300 hộ dân. với nhiều nghề truyền thống như làm nước Mắm, làm muối, Làm lưới Xăm, đan lát và đến nay nuôi trồng thủy hải sản như tôm cua vv…

Nhân dân tri ân đức tổ Phan Do, đã phong làm Thành Hoàng Làng Động Gián cứ đến hàng năm vào ngày mồng 7 tết nguyên đán nhân dân làm lễ hội làng để cầu yên, cầu tài nhờ đức Thành Hoàng Làng bảo ân phù hộ, dân làng thờ phụng chu đáo, đặc biệt ngư dân nơi đây quan tâm về văn hóa tâm linh cứ đến ngày mồng 1 và rằm 15 bàng tháng đến cửa Đền thắp hương xin được nhờ các Thần Thành Hoàng Làng phù trì bảo hộ giúp đỡ chở che cho gia đình và nghề nghiệp gặp nhiều may mắn.

Đền Tĩnh là nơi thờ phụng Thuận Nghĩa Hầu “ Hổ Oai Đại Tướng ” Nguyễn Hữu Tiến, một vị tướng tài ba dưới triều chúa hiền Nguyễn Phúc Tần. Trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh quyền lực gần 50 năm, Nguyễn Hữu Tiến là người lưu quân tại vùng đất Nghi Xuân tương truyền thời gian ông lưu quân chủ yếu là vùng đất Cương Gián, sách việt sử thông giám cương mục có viết “năm canh Tý, năm thứ 3 (1660)… tháng 9 Nguyễn Hữu Tiến dãn quân đóng ở Nghi Xuân.” Thời gian Nguyễn Hữu Tiến đóng quân ở vùng đất này khá lâu, nhớ nhà muốn về, mà những quân sỹ ở Nghệ An mới hàng và nhiều người bỏ trốn, Nguyễn Hữu Tiến hợp các quân lại hỏi mưu kế.

Trong thời kỳ này, đã có nhiều trận giáp chiến xẩy ra ở vùng đất Cương Gián, gặp lúc ấy , Trịnh Căn sai Lê Thị Hiến, Lê Sỹ Triệt theo bờ biển tiến quân qua xã Cương Gián.

Theo lời kể nhân dân. Nguyễn Hữu Tiến đã đốt lửa trên đồi hóa hiệu để chiêu binh sỹ, truyền thuyết lưu truyền lại chính vì vậy mà đồi hỏa hiệu cây cối khó mọc được. Nay đồi hỏa hiệu vẫn còn đó, sừng sững giữa đất trời như chứng tích không thể nào quên.

Tương truyền Nguyễn Hữu Tiến là một vị tướng có tài về lương y, ông lại là người yêu thương nhân dân. Chính vì vậy trong thời kỳ lưu quân ở Cương Gián, ông đã chữa được bệnh cho nhiều người. Vì thế nhân dân tri ân đã thờ ông tại ngôi Đền Tĩnh. Tại ngôi Đền có cặp câu đối thể hiện tấm lòng tri ân sâu sắc của nhân dân đối với ông.

Phiên âm: Trị bệnh cứu dân thiên cổ tích

Phù Vương, phụ chủ vạn niên âm

Dịch nghĩa: Trị bệnh cứu dân công lưu lại muôn đời

Phò Vua, giúp chúa ơn đến ngìn năm.

Trước cách mạng tháng 8, tại ngôi đền Tĩnh còn lưu giữ tục lên đồng, cầu đồng đặt trên đĩa 100 thăm, hô hiệu Hổ Oai Đại Tướng và thổi bay 99 thăm. Nếu thăm còn lại đúng là thăm hiệu Hổ Oai Đại Tướng, thì đồng nhảy lên bàn dao phay bao gồm 3 dao nhọn, ngự lên đó và phán chữa bệnh. Sau cách mạng tháng 8 thì phong tục này không còn lưu giữ nữa. Hiện nay, tại ngôi Đền Tĩnh vẫn còn giữ một con dao phay trong bộ dao lên đồng xưa.

Dưới đây là một số hình ảnh tại buổi lễ: